P4 | Trạng thái sóng não
Khi ta thức, ngủ, mơ hay thiền, hoạt động điện của não cũng thay đổi. Điện não đồ (EEG) ghi lại hoạt động này qua các điện cực đặt trên da đầu. Những dao động thường được chia thành các dải tần như delta, theta, alpha, beta và gamma.
• Delta – hoạt động chậm, nổi bật trong giấc ngủ NREM sâu.
• Theta – tăng khi buồn ngủ và trong một số giai đoạn ngủ; cũng xuất hiện trong nhiều nghiên cứu về thiền.
• Alpha – rõ khi tỉnh táo, thư giãn và nhắm mắt.
• Beta – hay gặp khi tỉnh táo, tập trung và xử lý thông tin.
• Gamma – hoạt động tần số cao, xuất hiện trong các quá trình như chú ý và xử lý thông tin; một số nghiên cứu về thiền cũng ghi nhận thay đổi ở dải này.
Các dải này không hoạt động như năm chế độ tách biệt. Nhiều dải có thể cùng xuất hiện, còn mức độ nổi bật thay đổi theo trạng thái và hoạt động của não. REM, giai đoạn thường gắn với những giấc mơ sống động, có hoạt động điện pha trộn và ở một số đặc điểm khá gần với lúc thức.
Thiền cũng không có một kiểu sóng não duy nhất. Các nghiên cứu ghi nhận thay đổi ở alpha, theta, gamma và những dải khác tùy cách thực hành và kinh nghiệm của người thiền. Cơ thể có thể gần như bất động trong khi sự chú ý, cảm giác về bản thân, hình ảnh nội tâm hoặc cách cảm nhận thời gian thay đổi rõ rệt.
“Ngủ” và “thức” còn mang một nghĩa khác trong Con đường Thứ Tư (Fourth Way) gắn với G. I. Gurdjieff và P. D. Ouspensky. Gurdjieff mô tả con người có thể mở mắt, làm việc, trò chuyện và sinh hoạt bình thường nhưng vẫn ở trong trạng thái “ngủ khi đang thức” (waking sleep). Thói quen, phản ứng và dòng suy nghĩ có thể cuốn ta đi trong phần lớn hoạt động thường ngày mà ta ít nhận ra điều đang diễn ra ngay lúc đó.
Với Gurdjieff, “thức dậy” gắn với khả năng nhận biết chính mình ngay giữa đời sống thường ngày. Ý niệm thức tỉnh cũng xuất hiện trong nhiều hệ huyền học và thực hành tâm linh, thường nói tới những thay đổi trong cách một người nhận biết bản thân, thế giới hoặc những điều trước đây họ bỏ qua.
Ngủ và thức trong sinh lý học liên quan tới những trạng thái của cơ thể và não, còn “ngủ” và “thức tỉnh” trong Fourth Way và huyền học lại nói về trạng thái nhận biết và trải nghiệm.
Vì thế, “ngủ” và “thức” có thể mang những nghĩa khác nhau tùy ngữ cảnh. Khi trạng thái nhận biết thay đổi, trải nghiệm về thế giới cũng có thể khác đi. Trải nghiệm ấy còn phụ thuộc vào những gì cơ thể có khả năng cảm nhận, và năm giác quan quen thuộc xưa nay là những kênh tiếp nhận tín hiệu. Nhưng liệu chúng có thực sự bao quát hết những cách cơ thể nhận thông tin?
Vậy con người thực sự có bao nhiêu giác quan?