1888: khi khoa học gặp huyền học
Năm 1888, Helena Petrovna Blavatsky xuất bản The Secret Doctrine. Đúng lúc giải phẫu so sánh và sinh học tiến hóa đang xới lại quá khứ của hệ pineal, bà đưa tuyến tùng sang một địa hạt hoàn toàn khác: huyền học phương Tây (occult).
Blavatsky theo dõi khá sát những tranh luận giải phẫu và tiến hóa đương thời. Bà đọc khá sát những tranh luận giải phẫu và tiến hóa đương thời, nhắc tới Hatteria punctata - tên khoa học dùng trong tài liệu thời đó của tuatara, “third eye”, Quain’s Anatomy, Haeckel, Lankester và cả những phát hiện mới về parietal eye. Những dữ kiện khoa học này trở thành vật liệu cho một lập luận occult rộng hơn.
Trong The Secret Doctrine, “con mắt thứ ba” từng là một cơ quan thật của những chủng người cổ xưa trong hệ vũ trụ học của Blavatsky. Khi con người ngày càng phát triển theo hướng vật chất, cơ quan đó dần teo lại và lùi vào bên trong sọ, để lại tuyến tùng như dấu tích còn sót lại. Những parietal eye vẫn tồn tại ở một số động vật được bà dùng để củng cố ý tưởng rằng một cơ quan dạng mắt như vậy từng hoạt động thực sự.
Trong sinh học, parietal eye thuộc lịch sử tiến hóa của hệ cảm quang ở động vật có xương sống. Blavatsky giữ ý tưởng về một cơ quan từng hoạt động rồi thoái hóa, nhưng đổi hẳn phần ý nghĩa: “third eye” còn gắn với một dạng tri giác tinh thần mà con người đã mất dần khi đời sống vật chất và các giác quan bên ngoài chiếm ưu thế.
Descartes, người đã nằm yên dưới lòng đất gần hai thế kỷ, cũng bất ngờ bị gọi tên trở lại. Blavatsky tỏ ra khá ưu ái ông triết gia người Pháp vì cho rằng phán đoán của ông về tuyến tùng đã tiến rất gần tới “tri thức bí truyền” (occult truth). Bà giữ lại vai trò đặc biệt mà Descartes từng trao cho cơ quan này, rồi mở nó sang trực giác và những dạng nhận biết vượt ngoài giác quan thông thường.
Tuyến tùng lúc này đã mang cùng lúc nhiều thân phận: một cấu trúc giải phẫu, dấu vết của lịch sử tiến hóa, tàn dư của một “con mắt” cổ và điểm gắn với tri giác tinh thần trong huyền học.
Ajna vẫn chưa khớp hoàn toàn vào phương trình quen thuộc ngày nay theo kiểu “tuyến tùng = brow chakra”. Ngay trong Theosophy về sau, tuyến tùng, tuyến yên và các chakra cũng được nối với nhau theo những sơ đồ không hoàn toàn thống nhất. Bộ ba third eye, pineal gland và Ajna chỉ dần bị bó lại thành một gói qua nhiều lớp tư tưởng về sau.
Ngay lúc tuyến tùng đã phải cõng trên lưng cả một chồng ý tưởng từ giải phẫu, tiến hóa cho tới vũ trụ luận huyền học, người ta lại phát hiện ngay bên trong nó một thứ vật chất kỳ lạ khác: những hạt khoáng li ti thường được gọi là brain sand.
Những hạt khoáng ấy là vật chất có thật. Còn khi chúng được nối với tinh thể, điện tính, năng lượng và khả năng cảm nhận vượt khỏi giác quan thông thường, tuyến tùng lại bắt đầu một vòng đời mới trong trí tưởng tượng của con người.
Nguồn tham khảo: