Herophilus, Galen và chiếc “van” của pneuma
Khoảng thế kỷ IV–III TCN, Herophilus là một trong những người đầu tiên mổ xẻ cơ thể người một cách có hệ thống tại Alexandria. Những gì ông viết gần như không còn nguyên vẹn, nên phần lớn câu chuyện về tuyến tùng phải đi vòng qua Galen, người sống sau đó vài thế kỷ và nhắc lại quan niệm của Herophilus trong các tác phẩm giải phẫu của mình.
Theo cách Galen thuật lại, Herophilus từng cho rằng cấu trúc này có vai trò điều tiết dòng pneuma giữa các não thất, gần giống một cơ chế đóng mở. Trong y học Hy Lạp thời ấy, pneuma là một khái niệm sinh lý học dùng để giải thích sự sống, cảm giác, vận động và hoạt động của cơ thể; nó khác hẳn cách New Age ngày nay thường dùng những từ như “năng lượng tâm linh”.
Ngày nay nghe chuyện tuyến tùng điều tiết pneuma khá khó tin. Nhưng ở thời điểm giải phẫu thần kinh còn gần như chưa có bản đồ, người ta nhìn thấy những khoang rỗng trong não, thấy chất lỏng lưu chuyển và đang cố hiểu một cỗ máy sinh học cực kỳ phức tạp bằng bộ khái niệm mình có trong tay. Một cấu trúc nhỏ nằm sát hệ não thất bị nghi là cái van điều phối, xét trong bối cảnh thời đó, cũng chẳng phải cú đoán từ trên trời rơi xuống.
Galen thì không mua giả thuyết đó.
Ông mô tả tuyến tùng khá kỹ, gọi nó là kônarion vì hình dáng giống hạt trong quả thông, rồi phản đối chuyện nó có thể đóng mở dòng pneuma. Ông dựa vào chính những gì quan sát được trên giải phẫu: vị trí của tuyến tùng không phù hợp với vai trò đóng mở dòng pneuma giữa các não thất, còn bản thân nó cũng chẳng có cơ chế vận động nào cho phép làm công việc ấy. Với Galen, nó gần với một cấu trúc hỗ trợ vùng mạch máu hơn là bộ khóa cửa của não.
Ngay từ thời cổ đại, tuyến tùng đã có một màn mở đầu khá đặc biệt: vừa được giao cho vai trò lớn trong cách não vận hành, nó đã gặp ngay một người khác mang giải phẫu ra kiểm tra rồi bác cơ chế đó.
Màn qua lại giữa giả thuyết và phản biện còn lặp lại nhiều lần trong lịch sử tuyến tùng. Mỗi thời đại lại mang bộ khái niệm đang có ra giải thích cơ quan nhỏ này, người đến sau tiếp tục sửa, bỏ hoặc gắn thêm ý nghĩa mới; và cứ thế, một tuyến nội tiết bé xíu dần tích lũy một tiểu sử dài hơn hẳn kích thước của nó.
Nguồn tham khảo: