Một cơ quan nhỏ ở vị trí khó làm ngơ
Tuyến tùng bé xíu, chỉ dài cỡ vài milimét và nặng chưa bằng một hạt đậu. Cái tên pineal của nó cũng chẳng thần bí gì: hình dáng trông hao hao một hạt nhỏ trong quả thông.
Nhưng cái khiến cơ quan này “ăn tiền” lại là vị trí, không phải kích thước.
Nếu xẻ đôi bộ não ra xem, tuyến tùng nằm rất sâu, gần đường giữa, phía sau vùng đồi thị và sát não thất ba. Trên lát cắt dọc, nó gần như lọt vào giữa bức tranh. Đã vậy, trong khi rất nhiều cấu trúc quanh nó có tính đối xứng hai bên, tuyến tùng lại là một cấu trúc đơn nằm gần đúng đường ranh giới.
Một vị trí như thế đủ khiến nó nổi bật giữa cả mớ cấu trúc chen chúc xung quanh.
Bộ não con người vốn đã chằng chịt và phức tạp, mà với người xưa thì trước mắt còn là một khối nhăn nheo đầy rãnh, khoang và những phần có cặp có đôi. Giữa cái mê cung ấy lại có một cấu trúc nhỏ, đơn độc, nằm gần trung tâm, nên việc nó bị nghi là cái vô-lăng, cái nút nguồn, hay ít nhất cũng là một trạm điều phối nào đó của cả cỗ máy nghe cũng chẳng lạ.
Chỉ có điều vị trí đẹp chưa nói lên chức năng.
Theo sinh học hiện đại, tuyến tùng là một tuyến nội tiết thần kinh. Nó tiết melatonin và tham gia điều hòa chu kỳ ngủ–thức của cơ thể. Nó không có đồng tử hay võng mạc để trực tiếp nhìn ánh sáng như một con mắt thật, nhưng vẫn nhận thông tin sáng–tối qua hệ thần kinh bắt đầu từ võng mạc và dùng tín hiệu ấy để điều chỉnh hoạt động của mình.
Thế là đã đủ nguyên liệu để trí tưởng tượng chạy khá xa: một cơ quan nhỏ nằm sâu gần giữa não, chỉ có một, lại âm thầm thay đổi theo nhịp sáng–tối bên ngoài dù bản thân chẳng trực tiếp nhìn thấy gì.
Người cổ đại dĩ nhiên chưa biết melatonin, đồng hồ sinh học hay các đường dẫn truyền thần kinh ấy. Họ nhìn cục mô nhỏ xíu này bằng sinh lý học của thời mình, và một trong những giả thuyết sớm nhất đã biến nó thành chiếc “van” điều tiết pneuma, thứ sinh khí được cho là lưu chuyển trong não.