Qua bốn Entry trước, con người hiện ra như một hệ sống mang theo rất nhiều ảnh hưởng từ quá khứ.
Gene góp phần tạo nên điều kiện ban đầu. Cơ thể và hệ thần kinh liên tục xử lý tín hiệu. Kinh nghiệm cũ tham gia vào phản ứng hiện tại. Ký ức và câu chuyện về bản thân tiếp tục ảnh hưởng đến cách ta nhìn những gì đang xảy ra.
Nếu vậy, tự do còn nằm ở đâu?
Một cách trả lời là nhìn vào khả năng điều chỉnh.
Nhiều phản ứng hình thành rất nhanh.
Ta có thể căng người khi gặp một tình huống quen thuộc, né tránh điều từng gây khó chịu, tìm tới một thói quen cũ hoặc lặp lại một cách phản ứng đã dùng nhiều lần trước đó.
Những phản ứng này có lịch sử của chúng.
Nhưng hệ thần kinh vẫn có khả năng học từ trải nghiệm mới. Một phản ứng từng rất mạnh có thể dịu đi qua thời gian. Một thói quen có thể được thay bằng thói quen khác. Một tình huống từng gắn với sợ hãi có thể dần được xử lý theo cách khác khi điều kiện thay đổi.
Khả năng thay đổi ấy là một phần quan trọng trong cách hệ thần kinh điều chỉnh theo kinh nghiệm (plasticity).
Ta không phải lúc nào cũng kiểm soát được phản ứng đầu tiên xuất hiện.
Cảm xúc có thể tới rất nhanh. Cơ thể có thể chuyển trạng thái. Một ý nghĩ hoặc thôi thúc có thể bật lên gần như tự động.
Điều ta có thể học là cách xử lý phần xảy ra sau đó.
Ta có thể nhận ra phản ứng đang diễn ra, trì hoãn hành động, xem lại hoàn cảnh hoặc chọn một cách đáp lại khác với lần trước.
Khả năng ấy không phải lúc nào cũng mạnh như nhau. Mệt mỏi, căng thẳng, bệnh tật, môi trường và nhiều yếu tố khác đều có thể làm nó thay đổi.
Nhưng khi khả năng điều chỉnh tăng lên, phạm vi lựa chọn cũng rộng hơn.
Một lựa chọn luôn xuất hiện trong những điều kiện cụ thể.
Ta mang theo cơ thể này, hệ thần kinh này, ký ức này, hoàn cảnh sống này và những gì đã học được cho tới thời điểm hiện tại.
Tự do vì thế không xuất hiện như một vùng hoàn toàn tách khỏi mọi ảnh hưởng, nó hiện ra trong cách ta phản ứng với những gì đang có.
Hai người đứng trước cùng một tình huống có thể lựa chọn khác nhau. Cùng một người, sau nhiều năm học hỏi và thay đổi, cũng có thể phản ứng khác chính mình trước đây.
Quá khứ để lại những khuynh hướng.
Một trải nghiệm có thể khiến ta dè chừng hơn. Một kỹ năng đã học có thể mở thêm lựa chọn. Một sai lầm cũ có thể giúp ta nhận ra điều cần tránh. Một cách phản ứng từng hữu ích cũng có thể trở thành thói quen không còn phù hợp.
Ký ức giữ lại dấu vết của quá khứ và cũng ảnh hưởng đến những lựa chọn về sau.
Ta học nhờ giữ lại quá khứ. Khi ta học được cách phản ứng khác đi, ảnh hưởng của quá khứ lên hiện tại cũng thay đổi.
The Ascent of Memory bắt đầu từ DNA như một dạng lưu giữ thông tin sinh học rồi đi dần qua gene, cơ thể, hệ thần kinh, ký ức cá nhân, ý thức và cảm giác về cái tôi.
Ở mỗi bước, quá khứ đều để lại ảnh hưởng, nhưng mức độ và cách nó tác động vẫn có thể thay đổi.
Cơ thể tiếp tục thích nghi. Hệ thần kinh tiếp tục học. Ký ức được cập nhật. Câu chuyện về bản thân có thể được nhìn lại. Những phản ứng từng lặp đi lặp lại có thể thay đổi.
Ta không bắt đầu mỗi ngày từ con số không, ta cũng không hoàn toàn bị khóa trong những gì đã mang theo.
Giữa hai điều đó là một con người vẫn đang học, thay đổi và lựa chọn cách hành động.
_______