Ta thường cảm thấy mình là cùng một người xuyên suốt thời gian.
Người thức dậy sáng nay là người đã đi ngủ tối qua, từng sống qua những năm tháng trước đó và sẽ tiếp tục bước vào ngày mai. Ký ức, suy nghĩ và hành động nối lại thành một dòng đủ liền mạch để tạo nên cảm giác về “tôi”. Thế nhưng dòng ấy không được trải nghiệm nguyên vẹn từng giây.
Ta quên rất nhiều thứ, thay đổi quan điểm, phản ứng theo những cách chính mình cũng bất ngờ và đôi lúc chỉ hiểu hành động của mình sau khi nó đã xảy ra.
Ý thức vẫn nối những phần rời ấy lại thành một câu chuyện có tính liên tục.
Ký ức cá nhân không hoạt động giống một đoạn phim được lưu nguyên vẹn rồi phát lại.
Mỗi lần nhớ, ta dựng lại một phần trải nghiệm từ những gì còn được giữ lại. Chi tiết có thể thay đổi, những khoảng trống được lấp bằng kiến thức hiện tại và ý nghĩa của một sự kiện cũng đổi theo con người ở thời điểm đang nhớ.
Bởi vậy, câu chuyện về bản thân không hoàn toàn cố định.
Một chuyện từng được hiểu là thất bại ở tuổi hai mươi có thể mang ý nghĩa khác ở tuổi bốn mươi. Sự kiện cũ vẫn vậy, nhưng vị trí của nó trong câu chuyện đời người đã thay đổi.
Ký ức giúp duy trì cảm giác liên tục về bản thân, nhưng ý nghĩa ta gán cho những ký ức ấy có thể thay đổi theo thời gian.
Entry trước đã đi qua những quá trình diễn ra ngoài nhận biết có ý thức.
Sau một phản ứng hay lựa chọn, ta thường tìm cách hiểu vì sao mình đã làm như vậy.
Phần giải thích ấy có lúc rất chính xác, có lúc nó chỉ nắm được một phần nguyên nhân. Não không phải lúc nào cũng có quyền truy cập đầy đủ vào mọi quá trình đã góp phần tạo nên hành động.
Ta vẫn cần một lời giải thích hợp lý để đặt hành động ấy vào mạch đời của mình:
“Tôi làm vậy vì tôi nghĩ…”
“Tôi chọn điều này vì tôi muốn…”
“Tôi là kiểu người sẽ phản ứng như thế.”
Qua đó, trải nghiệm được gắn vào một câu chuyện có nhân vật trung tâm là chính mình.
Cảm giác về bản thân được tạo nên từ nhiều thứ cùng lúc: ký ức, cảm nhận về cơ thể, mục tiêu, cách ta sống giữa những người xung quanh, những điều ta tin về chính mình và hình dung về tương lai.
Các thành phần ấy thay đổi nhưng cảm giác “đây vẫn là tôi” thường được giữ lại.
Ta có thể quên phần lớn một ngày cách đây mười năm mà vẫn xem người đã sống ngày hôm đó là mình. Ta có thể đổi nghề, đổi niềm tin, đổi cách sống và vẫn nối con người hiện tại với những phiên bản trước kia.
Cái tôi vẫn giữ được cảm giác liên tục dù con người thay đổi theo thời gian.
Quá khứ góp phần định hình hiện tại, còn cách ta hiểu quá khứ có thể tiếp tục ảnh hưởng đến những lựa chọn tạo nên tương lai.
Nếu ta tự xem mình là người luôn thất bại ở một lĩnh vực, nhận định ấy có thể thay đổi cách ta bước vào cơ hội mới. Nếu một trải nghiệm cũ được nhìn lại theo một ý nghĩa khác, cách phản ứng trong hiện tại cũng có thể đổi theo.
Câu chuyện về bản thân tổng hợp những gì đã xảy ra, đồng thời trở thành một phần của quá trình ta tiếp tục học và thay đổi.
Ký ức đưa quá khứ vào hiện tại. Ý thức sắp xếp những mảnh ấy thành cảm giác về một người đang sống xuyên qua thời gian.
Ta vẫn nhận mình là cùng một người dù đã thay đổi rất nhiều so với trước kia.
Nếu hành động chịu ảnh hưởng từ gene, cơ thể, hệ thần kinh, kinh nghiệm cũ và cả câu chuyện ta đã xây về chính mình, tự do của con người nên được hiểu ở đâu?
Entry cuối sẽ đi vào phần này qua khả năng học, điều chỉnh phản ứng và thay đổi cách ta đáp lại những gì mình mang theo.
_______