Entry trước dừng ở một nghịch lý khá rõ: bộ gene có thể được giải trình tự, nhưng biết chuỗi DNA chưa đồng nghĩa với biết một con người sẽ phát triển, phản ứng hay sống như thế nào.
Ngày nay, dữ liệu về cơ thể ngày càng nhiều. Ta có thể đọc bộ gene, theo dõi hoạt động của não, đo hormone, ghi nhận giấc ngủ, nhịp tim, hành vi và hàng loạt chỉ dấu sinh học khác.
Nếu tiếp tục thu thập đủ lâu và đủ chi tiết, liệu một ngày nào đó con người sẽ trở thành một hệ thống có thể được giải mã hoàn toàn?
Phần lớn đặc điểm phức tạp của con người hình thành từ nhiều yếu tố cùng tác động.
Gene đóng một vai trò. Môi trường sống, dinh dưỡng, trải nghiệm, điều kiện xã hội và quá trình phát triển cũng tham gia vào kết quả cuối cùng. Với nhiều đặc điểm, ảnh hưởng của gene còn thay đổi tùy môi trường mà cơ thể đang sống trong đó.
Hai người có thể mang nhiều điểm giống nhau về di truyền nhưng vẫn phát triển khác nhau theo thời gian.
Ngay ở cùng một người, một khuynh hướng cũng có thể biểu hiện mạnh ở giai đoạn này và yếu hơn ở giai đoạn khác.
DNA tạo ra một phần điều kiện ban đầu. Cuộc sống tiếp tục viết thêm lên những điều kiện ấy.
Một cơ thể sống không vận hành bằng một chuỗi đơn giản kiểu A gây ra B rồi B dẫn tới C.
Một gene có thể liên quan tới nhiều quá trình. Một đặc điểm có thể chịu ảnh hưởng của rất nhiều gene. Gene lại tương tác với môi trường, tế bào, hormone, hoạt động thần kinh và lịch sử phát triển của chính cơ thể.
Trong nghiên cứu các đặc điểm phức tạp ở người, chính sự đan xen giữa yếu tố di truyền và môi trường là một trong những phần khó nhất cần giải quyết.
Có thêm dữ liệu giúp ta nhìn thấy nhiều chi tiết hơn. Đồng thời, mỗi chi tiết mới lại có thể mở ra thêm những mối liên hệ cần được hiểu.
Càng thu thập nhiều dữ liệu, ta càng thấy rõ số lượng yếu tố đang cùng tác động lên một kết quả.
Khoa học rất giỏi tìm ra xu hướng trong một nhóm lớn.
Một biến thể gene có thể làm tăng xác suất của một đặc điểm. Một kiểu hoạt động não có thể liên quan tới một hành vi. Một yếu tố môi trường có thể làm thay đổi nguy cơ của một bệnh.
Nhưng xác suất của một nhóm không kể trước chính xác điều gì sẽ xảy ra với từng cá nhân.
Các đặc điểm như tính cách hay hành vi có ảnh hưởng di truyền, đồng thời vẫn chịu tác động của môi trường và quá trình phát triển.
Thế nên một mô hình có thể dự báo khá tốt ở mức thống kê mà vẫn sai khi áp vào một người cụ thể.
Con người không bước vào đời như một phương trình đã có sẵn đáp án.
Cùng một người có thể phản ứng khác nhau khi mệt, khi bị đe dọa, khi cảm thấy an toàn hoặc khi đã có thêm nhiều năm trải nghiệm.
Một quyết định cũng chịu ảnh hưởng của thời điểm, cơ thể, môi trường và những gì vừa xảy ra trước đó.
Đây là phần khiến việc dự đoán hành vi khó hơn nhiều so với việc đọc một chuỗi DNA.
Hệ sống liên tục tiếp nhận thông tin mới và điều chỉnh theo những gì đang xảy ra. Một mô hình được xây từ quá khứ luôn phải đối mặt với một cơ thể vẫn đang thay đổi trong hiện tại.
Từ “giải mã” dễ tạo cảm giác rằng ở đâu đó đã tồn tại một mã hoàn chỉnh, chỉ chờ ta tìm đúng chìa khóa.
Với DNA, hình ảnh ấy có ích ở một mức nhất định: ta thực sự có thể đọc trình tự nucleotide và tìm hiểu chức năng của nhiều gene.
Với toàn bộ con người, câu chuyện phức tạp hơn.
Ta có thể hiểu ngày càng nhiều về từng thành phần và xây những mô hình dự đoán tốt hơn. Nhưng một mô hình vẫn là cách mô tả hệ thống dựa trên những yếu tố mà ta đo được và những mối quan hệ mà ta đã nhận ra.
Trong lúc đó, con người vẫn tiếp tục học, thích nghi và thay đổi.
Nếu gene, môi trường và lịch sử sống cùng tham gia vào cách một người phản ứng, thì hành động cuối cùng hình thành ở đâu?
Ta thường có cảm giác rằng một quyết định bắt đầu ở khoảnh khắc mình ý thức được: “Tôi chọn cái này.”
Cơ thể lại bắt đầu xử lý thông tin sớm hơn khoảnh khắc ấy rất nhiều.
Entry tiếp theo đi vào chính phần đó: hệ thần kinh, tín hiệu từ cơ thể và quá trình dẫn tới một quyết định.
_______