Chương IV
10. Họ hàng ngoài hành tinh
Khi các bảng chiêm tinh và thiên văn ngày càng dày đặc biểu tượng, không phải dấu nào đứng cạnh hành tinh cũng đại diện cho một thiên thể vật lý.
Một số ký hiệu thuộc về những điểm được tính toán trên bầu trời. Lunar nodes, chẳng hạn, là hai điểm nơi quỹ đạo Mặt Trăng cắt mặt phẳng hoàng đạo. Trong truyền thống Ấn Độ, chúng được biết đến với tên Rahu và Ketu, đi cùng một hệ thần thoại và chiêm tinh riêng dù bản thân không phải hành tinh hay vật thể có thể quan sát như Mars hoặc Jupiter.
Black Moon Lilith cũng không phải một thiên thể. Trong chiêm tinh hiện đại, tên này thường chỉ một điểm toán học liên quan tới quỹ đạo Mặt Trăng, phổ biến nhất là điểm viễn địa của Mặt Trăng hoặc một cách tính gần với nó. Lilith vẫn có glyph riêng và thường xuất hiện ngay trong bảng sao cùng các hành tinh.
Trên một bảng sao, hành tinh, nút quỹ đạo, điểm tính toán, tiểu hành tinh và hành tinh lùn có thể đứng cạnh nhau như những mục ngang hàng. Nhìn trên cùng một mặt phẳng, chúng dễ bị hiểu như cùng một loại dù mỗi ký hiệu đại diện cho một đối tượng hoặc khái niệm khác nhau.
Bởi vậy, hệ glyph dùng trong thiên văn và chiêm tinh đã mở rộng vượt xa nhóm hành tinh ban đầu.
11. Khi glyph đổi nghĩa
♀ từng thuộc về Venus, rồi đi vào giả kim với đồng, sang sinh học với nữ, tiếp tục xuất hiện trong thống kê dân số, biển chỉ dẫn, ký hiệu giới tính và hoạt động chính trị. ♂ cũng rời Mars để bước vào sắt, sinh học, y học và hệ ký hiệu giới tính.
Nhiều glyph khác cũng “đổi nghề” theo cách tương tự. Biểu tượng hành tinh đi từ bản đồ sao sang bảng giả kim, từ sách chiêm tinh sang sơ đồ huyền học, ứng dụng chiêm tinh, game, truyện tranh, khoa học viễn tưởng và giao diện kỹ thuật số.
Hình dạng có thể gần như giữ nguyên nhưng ý nghĩa thay đổi theo nơi nó xuất hiện. ♄ trên một bảng sao có thể là Saturn; trong văn bản giả kim, nó có thể chỉ chì. ♀ trên một bảng sinh học ngày nay hiếm khi khiến người đọc nghĩ đến Venus.
Unicode đưa nhiều glyph vào cùng một hạ tầng kỹ thuật. Một dấu từng được khắc trên đá, viết bằng mực hoặc in trong niên giám giờ có thể tồn tại dưới dạng mã ký tự, rồi xuất hiện trong phông chữ, phần mềm và các hệ thống văn bản số.
Qua mỗi lần đổi ngữ cảnh, glyph giữ lại hình dạng quen thuộc nhưng nhận thêm một cách dùng mới.
12. Khi bầu trời đi vào ký tự
♀, ♂, ♃, ♄…
Những dấu nhỏ này từng mất hàng thế kỷ để ổn định hình dạng. Có ký hiệu phát triển từ chữ viết tắt, có ký hiệu mang dấu vết thần thoại, số khác đi qua giả kim hoặc được thiết kế trong thời đại khoa học hiện đại.
Ngày nay chúng nằm cạnh nhau trên cùng một màn hình.
Một cú chạm có thể gọi ra dấu từng thuộc về Venus, Mars, Jupiter hay Saturn. Người dùng có thể gặp chúng trong ứng dụng chiêm tinh, một bài viết về lịch sử khoa học, bảng Unicode hoặc trò chơi mà chẳng cần biết mình đang nhìn vào dấu vết của nhiều thế kỷ.
Từ rất sớm, con người đã tìm cách phân biệt những ánh sáng trên bầu trời, đặt tên cho chúng và tạo ra những dấu đủ ngắn để nhận ra. Vật liệu thay đổi theo thời gian: đá, papyrus, bản chép tay, bảng in rồi màn hình số.
Bầu trời thì rộng. Glyph luôn nhỏ.
Vài nét thôi cũng có thể mang theo một quãng lịch sử rất dài.
Ghi chú nguồn:
- Astrodienst — Lilith / Black Moon
- Astrodienst — Swiss Ephemeris, lunar nodes & apogee
- Rahu–Ketu:
https://en.wikipedia.org/wiki/Lunar_node
https://en.wikipedia.org/wiki/Rahu
https://en.wikipedia.org/wiki/Ketu_%28mythology%29 - William T. Stearn — The Origin of the Male and Female Symbols of Biology
PDF trực tiếp từ IAPT
Bổ sung về lịch sử hai ký hiệu trong genetics/medicine - Unicode core specification
- Unicode charts