Chương III

Chương III

7. Khi người hiện đại bắt đầu thiết kế glyph

Với các hành tinh cổ điển, nguồn gốc ký hiệu thường chìm trong nhiều thế kỷ sao chép, rút gọn và biến đổi. Sang kỷ nguyên kính thiên văn, lịch sử của glyph để lại dấu vết rõ hơn qua tên người đề xuất, thời điểm xuất hiện và những phương án từng cạnh tranh với nhau.

Những thiên thể mới được phát hiện trong một thế giới đã có báo chí khoa học, thư từ học thuật và cộng đồng thiên văn quốc tế. Người ta có thể đề xuất, tranh luận và sửa đổi glyph; nhiều phương án còn tồn tại song song khá lâu.

Năm 1781, William Herschel, nhà thiên văn người Anh gốc Đức, phát hiện Uranus. Ông từng muốn gọi hành tinh mới là Georgium Sidus để vinh danh vua George III. Johann Elert Bode, nhà thiên văn Đức, lại đề xuất tên Uranus nhằm tiếp tục truyền thống đặt tên hành tinh theo thần thoại, và tên này dần được chấp nhận rộng rãi.

Uranus có hai glyph đáng chú ý. ♅ gắn với Herschel, kết hợp hình quả cầu với chữ H, chữ cái đầu trong tên ông. ⛢ thường được liên hệ với platinum và ghép các motif của Sun và Mars, phản ánh một truyền thống ký hiệu kim loại đã có từ trước.

Hai dạng này giữ lại hai nguồn ảnh hưởng khác nhau: một bên gắn với người phát hiện hành tinh, bên kia nối tiếp mạch liên hệ giữa hành tinh và kim loại.

Năm 1846, khi Neptune được tính toán vị trí và quan sát thành công, Urbain Le Verrier, nhà toán học và thiên văn học Pháp, trở thành nhân vật trung tâm trong cuộc tranh luận về tên gọi. Có lúc ông muốn hành tinh mang chính tên mình, và François Arago từng ủng hộ phương án đó. Một glyph kết hợp chữ L và V với hình quả cầu cũng từng được đề xuất.

Phương án này không tồn tại lâu. Tên Neptune cùng ký hiệu ♆, cây đinh ba của thần biển, cuối cùng trở thành lựa chọn phổ biến hơn trong cộng đồng quốc tế.

Đến năm 1930, Pluto xuất hiện trong một bối cảnh mà quá trình đặt tên và lựa chọn glyph đã được ghi lại khá rõ. Ký hiệu ♇ là chữ lồng P–L, vừa đọc được là Pluto vừa trùng với chữ cái đầu của Percival Lowell, nhà thiên văn Mỹ từng dành nhiều năm tìm kiếm một hành tinh ngoài Neptune. Trong giới chiêm tinh, một dạng khác với hình cầu và cây đinh ba hai nhánh lại được ưa chuộng hơn vì liên hệ trực tiếp với hình tượng Pluto.

Từ Uranus tới Pluto, các glyph mới không còn để lại vài dấu vết rời rạc như những biểu tượng cổ. Hồ sơ lịch sử đã đủ để biết ai đề xuất chúng, phương án nào từng cạnh tranh và dấu nào cuối cùng sống tiếp trong thiên văn hay chiêm tinh.

8. Cơn sốt glyph của asteroid

Ceres được phát hiện năm 1801, tiếp theo là Pallas, Juno, Vesta và nhiều asteroid khác. Ban đầu, mỗi thiên thể mới gần như đều có một ký hiệu riêng, thường gắn với tên thần thoại hoặc một thuộc tính của nhân vật đứng sau tên gọi.

  • Ceres
  • Pallas
  • Juno
  • Vesta
  • Astraea
  • Hebe
  • Iris
  • Flora
  • Metis

Những dấu này lần lượt xuất hiện trong các niên giám và bảng thiên văn thế kỷ XIX

Khi số lượng còn ít, hệ thống này vẫn vận hành được. Nhưng số asteroid tăng nhanh khiến một bộ dấu vốn dễ nhớ dần thành cả một rừng biểu tượng. Mỗi phát hiện mới kéo theo thêm một glyph phải ghi nhớ, sao chép và hỗ trợ trong bảng in; cách làm ấy ngày càng bất tiện khi danh sách thiên thể tiếp tục dài ra.

Thiên văn học dần chọn giải pháp thực dụng hơn bằng cách dùng số hiệu kèm tên: 1 Ceres, 2 Pallas, 3 Juno, 4 Vesta. Cuộc chơi “mỗi thiên thể một logo” bắt đầu hụt hơi.

Một số glyph cũ vẫn tiếp tục sống trong chiêm tinh và lịch sử thiên văn, rồi về sau được mã hóa trong Unicode. Astronomy chuyên nghiệp thì giữ hệ số hiệu và tên, đủ linh hoạt để quản lý một quần thể thiên thể ngày càng lớn.

9. Thế hệ mới: Chiron, Eris, Haumea, Makemake…

Sang thế kỷ XX và XXI, các glyph mới bắt đầu xuất hiện trong một môi trường hoàn toàn khác.

Các thiên thể nhỏ ngoài những hành tinh quen thuộc tiếp tục xuất hiện, từ Chiron đến các vật thể vùng ngoài Neptune như Eris, Haumea và Makemake. Papyrus, bản chép tay và niên giám thế kỷ XIX đã nhường chỗ cho cộng đồng chuyên môn, diễn đàn, phần mềm và các tiêu chuẩn kỹ thuật.

Chiron, phát hiện năm 1977, có một glyph hiện đại với hình dáng giống chiếc chìa khóa. Ký hiệu này thường được giải thích qua hai lớp: hình tượng “chiếc chìa khóa” (motif “key”) và chữ O–K liên hệ với “Object Kowal”, theo tên nhà thiên văn Charles Kowal.

Hành trình của glyph Eris lại khác thường: biểu tượng đi từ thần thoại sang văn hóa Discordian hiện đại, rồi quay trở lại để gắn với một thiên thể mới được đặt theo chính nữ thần bất hòa.

Haumea và Makemake lại có glyph do người hiện đại thiết kế và phổ biến trong cộng đồng chiêm tinh. Những dấu này về sau được đề xuất để mã hóa trong Unicode cùng một số hành tinh lùn (dwarf planets) khác.

Unicode không tạo ra các glyph này. Vai trò của nó đến ở giai đoạn sau, khi một ký hiệu đã có đủ mức sử dụng để cần một mã chuẩn trong văn bản số.

Ngày nay, một glyph có thể bắt đầu từ một người thiết kế hoặc một cộng đồng nhỏ, rồi được chuẩn hóa thành ký tự số. Từ đó, nó đi vào font, phần mềm, cơ sở dữ liệu và các hệ thống văn bản trên khắp thế giới.

Sau hàng nghìn năm, hành trình của biểu tượng vẫn chưa khép lại.

Gia phả ấy đã rời khỏi bàn chép tay từ lâu. Giờ nó chạy qua diễn đàn, tiêu chuẩn số, phần mềm và cộng đồng toàn cầu rồi tiếp tục bước vào game, khoa học viễn tưởng, văn hóa đại chúng và những cách đọc mới.


Ghi chú nguồn:

  1. Uranus / Neptune / Pluto — lịch sử glyph và tên gọi
    https://en.wikipedia.org/wiki/Planetary_symbols
    https://en.wikipedia.org/wiki/Astronomical_symbols
  2. NASA / StarChild — chuyện tên Uranus
  3. Unicode proposal — historical asteroid symbols
  4. Unicode proposal — Chiron
  5. Unicode proposal — dwarf planet symbols
  6. Unicode proposal —  Eris / Sedna


Quay lại