Chương I
1. Khi một hành tinh còn là một vị thần
Hàng nghìn năm trước khi ♀ hay ♃ xuất hiện dưới dạng quen thuộc, con người đã theo dõi những điểm sáng di chuyển khác với nền sao.
Mercury, Venus, Mars, Jupiter và Saturn đều có thể nhìn thấy bằng mắt thường. Trong các nền văn minh Mesopotamia, chúng dần gắn với những vị thần cụ thể: Mercury với Nabu, Venus với Inanna–Ishtar, Mars với Nergal, Jupiter với Marduk và Saturn với Ninurta.
Inanna–Ishtar là một trường hợp đặc biệt. Nàng vừa gắn với tình yêu và tính dục vừa mang một mặt chiến binh rất mạnh; trên bầu trời, Venus xuất hiện dưới cả hình thái sao Mai và sao Hôm. Một số truyền thống Mesopotamia còn phân biệt các biểu hiện khác nhau của Venus theo thời điểm xuất hiện, nhưng tình yêu và chiến tranh vẫn cùng tồn tại trong một nhân vật thần linh phức tạp.
Việc ghép một thiên thể với thần linh mang theo nhiều hơn một cái tên. Mỗi vị thần có quyền lực, tính khí, câu chuyện và những thuộc tính riêng. Khi kiến thức thiên văn Mesopotamia đi vào thế giới Hy Lạp rồi La Mã, các hành tinh tiếp tục bước vào những hệ thần thoại mới: Inanna–Ishtar gặp Aphrodite rồi Venus, Nergal được đối chiếu với Ares rồi Mars, Marduk với Zeus rồi Jupiter, Kronos trở thành Saturn trong truyền thống La Mã.
Tên gọi thay đổi khi tri thức đi qua Mesopotamia, Hy Lạp rồi La Mã, nhưng cách con người trao cho một thiên thể tính cách, quyền lực và câu chuyện vẫn được giữ lại. Trước khi có một glyph riêng, mỗi hành tinh đã mang theo cả một danh tính thần thoại.
2. Từ hình thần sang vài nét ký hiệu
Một hiện vật rất đẹp để nhìn giai đoạn chuyển tiếp này là Bianchini Planisphere, phiến đá La Mã khoảng thế kỷ II–III CE.
Trên đó, bảy thiên thể cổ điển: Sun, Moon, Mercury, Venus, Mars, Jupiter và Saturn vẫn xuất hiện dưới dạng tượng bán thân của các vị thần, xen giữa vòng Hoàng đạo, các chòm sao và những thành phần thiên văn khác. Những hành tinh lúc ấy vẫn còn gương mặt, tư thế và vật dụng giúp người xem nhận ra từng nhân vật.
Nhiều lời giải thích về sau nối trực tiếp hình dạng glyph với đồ vật của vị thần: Mars với khiên và giáo, Saturn với lưỡi hái, Mercury với cây trượng của Hermes. Các liên hệ hình tượng này đã tồn tại rất lâu, nhưng lịch sử hình thành của từng glyph phức tạp hơn việc lấy một món đồ rồi thu nhỏ thành vài nét.
Các papyrus thiên văn Hy Lạp tại Ai Cập thời La Mã còn lưu lại một dòng phát triển khác. Ở một số trường hợp, ký hiệu hình thành từ chữ viết tắt hoặc chữ lồng (monogram) của tên thần và tên hành tinh.
Jupiter là ví dụ khá rõ. Dạng cổ bắt đầu từ Zeta (Ζ), chữ đầu của Zeus, kèm một nét đánh dấu viết tắt. Qua nhiều thế hệ bản thảo Byzantine, thói quen viết tay làm các nét dần biến đổi, đưa hình dạng ban đầu tới gần ♃ quen thuộc ngày nay.
Saturn cũng giữ một dấu vết chữ viết tương tự. Dạng cổ là một chữ ghép kappa–rho (κρ), hai chữ đầu của Kronos, cùng dấu viết tắt. Qua hàng trăm năm sao chép, hai chữ dính và giản lược dần, khiến cấu trúc ban đầu ngày càng khó nhận ra. Dáng móc còn lại về sau rất dễ liên hệ với chiếc liềm hoặc lưỡi hái của Saturn.
Venus và Mars lại có thể mang thêm ảnh hưởng từ các truyền thống ký hiệu Ai Cập bản địa. Mercury vẫn khó lần hơn, với nhiều chi tiết chưa thống nhất hoàn toàn giữa các nghiên cứu.
Một glyph có thể đi qua chữ viết, hình ảnh thần linh, thói quen sao chép và nhiều lần giản lược trước khi đạt tới hình dạng quen thuộc.
Đến một lúc, vài nét đã đủ thay cho cả cái tên.
3. Bảy biểu tượng cổ điển
Bộ cổ điển gồm Sun, Moon và năm hành tinh có thể quan sát bằng mắt thường:
☉ ☾ ☿ ♀ ♂ ♃ ♄
Nhìn cạnh nhau, chúng giống một bộ ký hiệu đã được thiết kế đồng thời. Gia phả của từng dấu lại rất khác nhau.
☉ Sun
Sun có vẻ là trường hợp dễ đọc nhất: một vòng tròn với chấm ở giữa.
Hình tròn đã gắn với Mặt Trời trong nhiều truyền thống cổ, nhưng ☉ hiện đại trải qua một lịch sử dài hơn là hậu duệ trực tiếp của duy nhất một biểu tượng cổ. Trong các bản thảo và hình ảnh thời trung cổ, Sun từng xuất hiện dưới nhiều dạng: vòng tròn, tia sáng, khuôn mặt Mặt Trời và các biến thể khác.
Dạng ☉ cô đọng toàn bộ thiên thể vào hai thành phần rất cơ bản: một tâm điểm và đường bao quanh nó.
☾ Moon
Moon giữ hình dạng trực quan hơn phần lớn những thành viên còn lại.
Trăng lưỡi liềm tự tạo ra đường nét dễ nhận biết nên ký hiệu của Moon gần với ký hiệu dạng hình (pictogram) hơn những glyph phải đi qua tên thần hoặc chữ viết tắt. Dạng hình lưỡi liềm nhờ vậy tồn tại rất bền qua thiên văn, chiêm tinh, tôn giáo và nhiều hệ biểu tượng khác.
Ở Moon, hình trên bầu trời gần như trực tiếp trở thành dấu.
☿ Mercury
Mercury là một trong những trường hợp khó lần nguồn gốc nhất trong bộ bảy.
Glyph ☿ thường gắn với cây trượng sứ giả của Hermes. Trong tiếng Hy Lạp, cây trượng này gọi là kērykeion; sang truyền thống La Mã, nó trở thành caduceus của Mercury. Hai tên thuộc hai ngôn ngữ và hai hệ thần thoại liên hệ chặt với nhau, cùng chỉ motif cây trượng của vị thần đưa tin.
Các dạng cổ của ký hiệu Mercury thường được liên hệ với hình cây trượng cách điệu. Tuy nhiên, đường phát triển từ các dấu cổ tới ☿ hiện đại không rõ bằng Jupiter hay Saturn, nên cây trượng vẫn nên xem là một liên hệ mạnh về hình tượng hơn là lời giải duy nhất cho toàn bộ nguồn gốc glyph.
Dấu thập ở phần dưới cũng là thành phần xuất hiện muộn hơn trong quá trình phát triển của ký hiệu.
♀ Venus
♀ ngày nay quen thuộc nhất với vai trò ký hiệu nữ giới. Trước đó, ♀ là ký hiệu của Venus.
Một cách giải thích phổ biến xem ♀ như chiếc gương cầm tay của Venus/Aphrodite. Cách liên hệ này khá ăn khớp với hình tượng nữ thần trong nghệ thuật, nhưng dữ liệu papyrus mở ra một lịch sử phức tạp hơn. Một số nghiên cứu cho rằng dạng Venus trong truyền thống Hy Lạp–Ai Cập có thể chịu ảnh hưởng từ ký hiệu Demotic Ai Cập.
Chiếc “gương Venus” đã trở thành một lời giải lâu đời cho hình dạng ♀, dù nó chưa đủ để xác định nguồn gốc của glyph.
♂ Mars
Về sau, ♂ vượt ra khỏi phạm vi thiên văn và trở thành ký hiệu nam giới quen thuộc ngày nay.
Một cách giải thích lâu đời nối hình dạng này với khiên và giáo của Mars/Ares. Tuy nhiên, giống Venus, dấu Mars trong các tài liệu Greco-Roman có thể còn mang ảnh hưởng từ truyền thống ký hiệu Ai Cập.
Lịch sử chữ viết và hình tượng của vị thần dường như đã chồng lên nhau trong quá trình glyph thành hình.
♃ Jupiter
Với Jupiter, dấu vết chữ viết còn khá rõ.
Dạng cổ bắt đầu từ Zeta (Ζ), chữ đầu của Zeus, kèm một nét đánh dấu viết tắt. Qua nhiều thế hệ bản thảo Byzantine, các nét thay đổi theo thói quen viết tay, đưa ký hiệu từ một chữ Z còn có thể nhận ra tới hình ♃ quen thuộc ngày nay.
Nguồn gốc từ chữ viết có cơ sở vững hơn những lời giải hậu kỳ dựa trên đại bàng hay tia sét của Jupiter.
♄ Saturn
Saturn cũng giữ lại một dấu vết chữ viết khá rõ. Dạng cổ là một chữ ghép kappa–rho (κρ), kết hợp hai chữ đầu của Kronos và kèm dấu viết tắt.
Qua hàng trăm năm sao chép, hai chữ dính và giản lược dần, khiến hình thức ban đầu ngày càng khó nhận ra. Dáng ♄ về sau rất dễ liên hệ với chiếc liềm hoặc lưỡi hái của Saturn/Kronos, và cách hiểu này tiếp tục sống song song với nguồn gốc chữ viết của glyph.
Đến cuối thời trung cổ và đầu Renaissance, bảy biểu tượng cổ điển đã tiến rất gần những hình dạng ta nhận ra hôm nay.
Nhưng cuộc đời của chúng chưa dừng ở bầu trời.
☉ sắp trở thành vàng. ♀ sẽ trở thành đồng. ♂ sẽ thành sắt. Rồi chính ♀ và ♂ còn rời thiên văn để bước vào sinh học và đời sống hiện đại.
Bảy dấu nhỏ bắt đầu đổi nghề.
Ghi chú nguồn:
- ORACC – Inana/Ištar
- Louvre — Bianchini Planisphere
- Oxford Academic — The Planets in Ancient Egypt
- Wiley — The Origin of the Male and Female Symbols of Biology