P7 | Tế bào tự nhận thức

P7 | Tế bào tự nhận thức

Trong phần lớn lịch sử, con người biết Trái Đất từ mặt đất. Thế giới mở rộng qua những chuyến đi, bản đồ và quan sát, nhưng toàn bộ hành tinh vẫn vượt khỏi tầm mắt của bất kỳ cá nhân nào.

Rồi con người đi đủ xa khỏi mặt đất để quay máy ảnh về nơi mình xuất phát.

Năm 1972, phi hành đoàn Apollo 17 chụp bức ảnh sau này được gọi là Blue Marble, một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất của Trái Đất nhìn từ không gian. Lục địa, đại dương và những dải mây cùng xuất hiện trên một quả cầu duy nhất giữa khoảng tối. Hành tinh vốn được trải nghiệm từng vùng, từng đường chân trời, giờ có thể hiện ra gần như trọn vẹn trong một khung hình.

Trong chuỗi Living Earth, khoảnh khắc này mở ra vai trò cuối cùng của con người: một phần rất nhỏ của sự sống trên Trái Đất đã bắt đầu quan sát toàn thể mà chính mình thuộc về.

Khi Trái Đất hiện ra trọn vẹn

Một bức ảnh chỉ ghi lại một khoảnh khắc. Vệ tinh, cảm biến, trạm đo và các hệ thống quan sát sau đó mở rộng tầm nhìn ấy thành một quá trình liên tục.

Con người có thể theo dõi nhiệt độ đại dương, băng, mây, khí quyển, rừng, độ ẩm đất, cháy rừng, dòng nước và nhiều biến đổi khác trên quy mô toàn cầu. Những dữ liệu đến từ nhiều nơi và nhiều thời điểm được ghép lại, tạo nên các mô hình ngày càng chi tiết về cách các phần của Trái Đất liên hệ với nhau.

Hành tinh vì thế hiện ra dưới nhiều lớp cùng lúc. Một khu rừng vừa là thảm thực vật trên ảnh vệ tinh, vừa tham gia vòng carbon và nước. Đại dương vừa là mặt nước nhìn thấy từ quỹ đạo, vừa lưu nhiệt và tác động tới khí hậu. Khí quyển vừa bao quanh toàn bộ hành tinh, vừa vận chuyển vật chất và nối những vùng cách xa nhau.

Đến đây, trái tim, bộ não, hệ thần kinh, bộ não phụ, mạch sống và bộ khung của sáu phần trước quay trở lại trong cùng một chỉnh thể.

Quan sát từ bên trong

Con người có thể xây bản đồ về Trái Đất, nhưng vị trí quan sát của chúng ta chưa bao giờ thật sự ở bên ngoài.

Những thành phố xuất hiện trong ảnh vệ tinh, ánh sáng ban đêm nhìn thấy từ quỹ đạo, những vùng rừng bị thu hẹp, hồ chứa, đường sá, đất nông nghiệp hay thay đổi trong thành phần khí quyển đều mang dấu vết hoạt động của chính loài đang quan sát. Công cụ dùng để theo dõi hành tinh đồng thời ghi lại những thay đổi mà con người góp phần tạo ra.

Ta vừa thu nhận thông tin về hệ, vừa sống bằng nước, đất, không khí và sinh vật của hệ đó. Quyết định về năng lượng, thực phẩm, giao thông, khai thác tài nguyên hay sử dụng đất tiếp tục tác động tới các chu trình đang được chính chúng ta đo đạc.

Bức tranh về Trái Đất luôn chứa cả người đang nhìn.

Ở quy mô cá nhân, phần lớn đời sống vẫn xoay quanh những chuyện rất gần: công việc, gia đình, thức ăn, tiền bạc, một cơn mưa hay một mùa nóng bất thường. Đặt hàng tỷ trải nghiệm đó cạnh dữ liệu quan sát toàn cầu, khoảng cách giữa đời sống hằng ngày và hệ thống Trái Đất bắt đầu thu hẹp. Nước trong vòi, nhiệt độ ngoài cửa sổ, giá thực phẩm hay chất lượng không khí đều nối trở lại những hệ lớn hơn.

Từ quan sát đến phản hồi

Khi nhìn thấy thay đổi, con người có thêm cơ sở để phản hồi.

Dữ liệu vệ tinh có thể giúp theo dõi cháy rừng, xác định vùng ngập sau lũ, quan sát hạn hán hoặc hỗ trợ dự báo và ứng phó thiên tai. Nhận ra thay đổi sớm có thể ảnh hưởng tới quyết định sơ tán, quản lý nước, phục hồi rừng hay quy hoạch sử dụng đất.

Những hồ sơ quan sát kéo dài hàng chục năm giúp con người nhìn thấy các xu hướng khó nhận ra trong quãng đời của một người. Một đường bờ lùi dần, băng mất qua nhiều mùa, thành phố mở rộng hay rừng thay đổi diện tích trở thành những quá trình có thể theo dõi thay vì những ký ức rời rạc.

Thông tin tự nó chưa quyết định con người sẽ làm gì. Nó tạo thêm khả năng nhìn thấy hệ quả, so sánh lựa chọn và thay đổi hướng đi. Cùng một dữ liệu có thể dẫn tới hành động, tranh luận, trì hoãn hoặc bị bỏ qua; phản hồi của con người cũng trở thành một phần của hệ đang tiếp tục biến đổi.

Hình ảnh “tế bào tự nhận thức” dựa trên chính khả năng nhìn lại ấy. Con người có thể tạo ra mô hình về hành tinh mình đang sống trên đó, đặt bản thân vào trong mô hình ấy và tự hỏi hành động của mình đang góp phần tạo nên điều gì.

Ta được sinh ra từ vật chất của Trái Đất, sống bằng những chu trình của nó rồi phát triển công cụ để quan sát chính những chu trình đó. Sau hàng tỷ năm lịch sử hành tinh, một phần của sinh quyển đã có thể chụp ảnh toàn bộ ngôi nhà của mình từ không gian, đo những thay đổi diễn ra trên đó và lưu lại chúng qua nhiều thế hệ.

Nhìn thấy Trái Đất như một toàn thể chỉ là bước đầu để hiểu mình đang ở đâu trong đó.


Ghi chú nguồn


Quay lại