P6 | Bộ khung hành tinh

P6 | Bộ khung hành tinh

Bên dưới rừng, đồng bằng, thành phố và đáy đại dương là một nền vật chất có lịch sử lâu hơn rất nhiều so với sự sống trên bề mặt. Phần ngoài cứng của Trái Đất được chia thành những mảng kiến tạo lớn, liên tục dịch chuyển dù tốc độ chỉ tính bằng centimet mỗi năm.

Trong chuỗi cơ thể hành tinh của Living Earth, phần nền đá này gần với hình ảnh một bộ khung hơn bất kỳ cơ quan nào khác. Nó tạo nên lục địa, đáy đại dương và địa hình mà nước, khí hậu cùng sự sống tiếp tục tác động lên qua hàng triệu năm. Bộ khung đó cũng liên tục thay đổi thay vì giữ nguyên một hình dạng cố định.

Bộ khung biến đổi qua thời gian

Các mảng kiến tạo có thể tách ra, va vào nhau hoặc trượt ngang dọc theo ranh giới. Những chuyển động chậm tích lũy qua thời gian tạo nên sống núi giữa đại dương, vực sâu, dãy núi và nhiều cấu trúc lớn trên bề mặt.

Động đất thường tập trung quanh các ranh giới mảng và đứt gãy, nơi ứng suất có thể tích tụ rồi giải phóng khi đá trượt. Ở những vùng hội tụ, một mảng có thể chìm xuống dưới mảng khác; ở nơi khác, hai khối lục địa ép vào nhau và nâng địa hình lên. Bộ khung của hành tinh vì thế mang dấu vết của những lực đã tác động lên nó qua thời gian rất dài.

Những dãy núi nhìn như biểu tượng của sự bền vững cũng tiếp tục bị mưa, gió, băng và sông bào mòn. Đá bị phá vỡ, mang đi rồi lắng xuống ở nơi khác. Một phần vật chất từng nằm trên núi có thể trở thành trầm tích ở đồng bằng hoặc đáy biển rất lâu sau đó.

Bộ khung này luôn được tạo hình lại từ cả bên trong lẫn bên ngoài.

Lớp sống phủ trên đá

Phía trên nền đá là một lớp mỏng nhưng đặc biệt: đất.

Đất hình thành khi vật liệu khoáng từ đá kết hợp với nước, không khí, chất hữu cơ và hoạt động của sinh vật qua thời gian. Trong một nắm đất có thể cùng tồn tại hạt khoáng, rễ, nấm, vi khuẩn, nước, khí và vật chất đang phân hủy. Đây là nơi địa chất và sinh học tiếp xúc trực tiếp với nhau.

Đất giữ rễ cây, lưu và phân phối nước, chu chuyển dưỡng chất, tạo môi trường cho vô số sinh vật và nâng đỡ phần lớn hệ sinh thái trên cạn. Nước mưa có thể thấm xuống, được giữ lại trong các khoảng rỗng hoặc tiếp tục đi sâu hơn; đặc tính của đất cũng ảnh hưởng tới lượng nước thấm xuống hay chảy trên bề mặt. Carbon, nitrogen, phosphorus cùng nhiều nguyên tố khác liên tục được lưu trữ và biến đổi trong đất.

Nếu bộ khung đá tạo nên hình dạng lớn của bề mặt, đất là phần giúp sự sống bám vào cấu trúc đó.

Khi khả năng nâng đỡ suy yếu

Mất thảm thực vật làm đất dễ bị xói mòn hơn ở nhiều khu vực. Bề mặt bị nén chặt hoặc phủ kín làm thay đổi khả năng thấm nước. Khai thác mỏ thay đổi cấu trúc đất đá, còn việc rút nước ngầm quá mức có thể làm các lớp trầm tích bị nén và khiến mặt đất sụt xuống.

Sụt lún, xói mòn, trượt lở và suy thoái đất có những nguyên nhân khác nhau, nhưng đều gắn với một thực tế rất vật chất: khả năng nâng đỡ của bề mặt phụ thuộc vào cấu trúc đất đá, nước, thảm thực vật và cách chúng tương tác với nhau.

Khi những thành phần đó thay đổi, điều kiện sống phía trên cũng đổi theo. Rễ khó bám hơn, nước dễ rời khỏi bề mặt hơn hoặc bị giữ lại theo cách khác, đất có thể mất chất hữu cơ và sinh cảnh dần biến dạng.

Một lớp đất chỉ dày vài chục centimet đôi khi phải mất hàng trăm hoặc hàng nghìn năm để hình thành. Phía dưới nó là nền đá mang dấu vết của những quá trình kéo dài hàng triệu năm. Hai thang thời gian ấy gặp nhau ngay dưới chân chúng ta.

Trong hình ảnh “bộ khung hành tinh”, điều đáng chú ý không nằm ở sự cứng chắc tuyệt đối. Trái Đất có một nền vật chất đủ bền để nâng đỡ sự sống, nhưng chính nền đó cũng luôn bị nén, nâng lên, bào mòn, phá vỡ rồi tạo hình lại.

Mỗi khu rừng, cánh đồng hay thành phố đều tồn tại trên một phần rất nhỏ của bộ khung ấy.


Ghi chú nguồn


Quay lại