P5 | Mạch sống xanh

P5 | Mạch sống xanh

Rừng là một trong những nơi vật chất sống luân chuyển mạnh nhất trên bề mặt Trái Đất. Nước đi từ đất vào rễ rồi trở lại khí quyển qua lá. Carbon từ không khí đi vào thân cây, cành, rễ và đất. Khoáng chất, chất hữu cơ và vô số sinh vật tiếp tục đưa vật chất qua những vòng trao đổi nối tiếp nhau.

Trong chuỗi cơ thể hành tinh của Living Earth, rừng hợp với hình ảnh một mạch sống xanh vì chính sự lưu chuyển ấy. Một khu rừng khỏe mạnh giữ nước, làm mát bề mặt, lưu trữ carbon, bảo vệ đất và tạo nơi cư trú cho vô số loài. Sự sống ở đây tồn tại qua những mối liên hệ dày đặc hơn nhiều so với những gì ta nhìn thấy phía trên mặt đất.

Mạng liên kết dưới lòng đất

Bên dưới mỗi khu rừng là một thế giới rễ, vi sinh vật và nấm hoạt động liên tục. Nhiều loài cây sống cùng nấm mycorrhiza: cây cung cấp carbon từ quang hợp, còn nấm giúp mở rộng khả năng tiếp cận nước và một số chất dinh dưỡng trong đất.

Sợi nấm đôi khi kết nối rễ của nhiều cây, tạo thành các common mycorrhizal networks. Từ đó xuất hiện cái tên nổi tiếng “Wood Wide Web” – mạng lưới dưới đất thường được kể như một phiên bản Internet của rừng.

Cái tên rất đẹp, còn thực tế phức tạp hơn câu chuyện phổ biến. Carbon, nước và dưỡng chất có thể di chuyển qua một số mạng nấm – rễ, nhưng phạm vi và vai trò của quá trình này thay đổi tùy loài, môi trường và điều kiện cụ thể. Những câu chuyện về “cây mẹ” chủ động gửi thức ăn cho cây con hay cả khu rừng cùng cảnh báo nhau đã đi xa hơn phần bằng chứng hiện có.

Rừng vẫn là một hệ liên kết ngay cả khi bỏ bớt phần nhân hóa đó. Cây cạnh tranh ánh sáng và nước, nấm trao đổi với rễ, côn trùng mang phấn, vi sinh vật phân giải vật chất chết rồi đưa dưỡng chất trở lại đất. Một thân cây riêng lẻ chỉ là một phần trong dòng trao đổi rộng hơn nhiều.

Nước đi qua rừng

Rừng tham gia rất mạnh vào vòng tuần hoàn nước. Cây hút nước từ đất rồi giải phóng một phần trở lại khí quyển qua quá trình thoát hơi nước. Nước từ bề mặt đất và tán cây cũng bốc hơi, tiếp tục đi vào không khí rồi tham gia hình thành mây và mưa.

Ở những khu rừng nhiệt đới rộng lớn, lượng nước quay trở lại khí quyển đủ lớn để ảnh hưởng tới lượng mưa và nhiệt độ trên quy mô khu vực. Quá trình bốc hơi và thoát hơi nước đồng thời lấy đi nhiệt, giúp bề mặt rừng mát hơn nhiều khu vực đã bị thay bằng đất trống, đồng cỏ hoặc cây trồng.

Đây là chỗ hình ảnh “mạch sống” hiện ra rõ nhất. Nước vào cây, đi qua thân và lá rồi trở lại không khí; hơi nước theo khí quyển di chuyển sang nơi khác rồi có thể quay về mặt đất dưới dạng mưa. Rừng tham gia vào một vòng lưu chuyển nối đất, nước, không khí và sinh vật.

Carbon cũng đi qua một chu trình tương tự theo con đường riêng. Cây lấy CO₂ từ khí quyển để quang hợp, giữ carbon trong mô sống và đưa một phần xuống đất qua rễ, lá rụng và vật chất hữu cơ. Khi cây chết, cháy hoặc phân hủy, một phần carbon trở lại khí quyển và một phần tiếp tục lưu trong đất.

Rừng vì thế vừa là nơi sự sống sinh sôi vừa là nơi vật chất liên tục đổi chỗ giữa khí quyển, đất và cơ thể sống.

Một môi trường tác động trở lại sinh vật

Những sinh vật sống trong rừng cũng chịu ảnh hưởng từ chính môi trường mà rừng tạo ra. Tán cây làm thay đổi ánh sáng và nhiệt độ, đất rừng giữ độ ẩm, thảm thực vật tạo nơi trú ẩn và nguồn thức ăn. Thay đổi cấu trúc rừng kéo theo thay đổi trong điều kiện sống của cả hệ sinh thái.

Con người cũng phản ứng với môi trường xanh. Nhiều nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa việc tiếp xúc với không gian xanh với giảm căng thẳng, thư giãn tâm lý và một số lợi ích về sức khỏe tinh thần. Những tác động này không cần tới một “trường cộng hưởng” giữa hệ thần kinh người và hành tinh; cơ thể đang phản ứng với ánh sáng, nhiệt độ, âm thanh, không khí, vận động và trải nghiệm cảm giác của môi trường xung quanh.

Rừng tác động tới sinh vật, còn sinh vật tiếp tục tác động trở lại rừng. Chính những vòng qua lại này giúp một hệ sinh thái tồn tại và thay đổi qua thời gian.

Khi mạch xanh bị đứt

Phá rừng cắt vào nhiều dòng trao đổi cùng lúc. Carbon lưu trong cây có thể trở lại khí quyển khi thảm thực vật bị đốt hoặc phân hủy. Lượng nước cây đưa trở lại không khí giảm xuống. Bề mặt dễ nóng và khô hơn, đất mất lớp bảo vệ, sinh cảnh bị chia nhỏ và các loài từng phụ thuộc vào khu rừng phải thích nghi, di chuyển hoặc biến mất khỏi khu vực đó.

Ở quy mô đủ lớn, thay đổi ấy có thể ảnh hưởng tới cả lượng mưa. Những khu rừng rộng như Amazon đưa một lượng nước rất lớn trở lại khí quyển, rồi hơi ẩm tiếp tục được gió mang đi. Mất rừng trên diện rộng vì thế có khả năng làm thay đổi các vòng nước và khí hậu khu vực thay vì chỉ để lại một khoảng đất trống tại nơi cây từng mọc.

Khả năng phục hồi cũng thay đổi theo mức độ tổn thương. Một khu rừng sau cháy tự nhiên có thể tái sinh nếu đất, nguồn hạt giống, nước và các mối liên hệ sinh thái vẫn còn đủ. Khi rừng bị chia cắt liên tục, đất suy kiệt hoặc khí hậu địa phương thay đổi quá mạnh, con đường quay trở lại trạng thái cũ trở nên khó hơn.

“Mạch sống xanh” vì thế không nằm ở số lượng cây đơn thuần. Nó hiện diện trong những dòng nước, carbon, dưỡng chất và sinh vật vẫn còn khả năng đi qua nhau, nối đất với khí quyển và nối từng loài với môi trường sống của chúng.

Một khu rừng nhìn từ xa có thể chỉ là một dải xanh trên bản đồ. Bên trong dải xanh ấy, nước vẫn đi qua lá, carbon tiếp tục chuyển giữa không khí và vật chất sống, nấm len giữa các rễ, sinh vật ăn rồi trở thành thức ăn, vật chất cũ phân rã để bước vào một vòng sống khác.

Mạch xanh tồn tại chính trong những chuyển động đó.


Ghi chú nguồn


Quay lại