P3 | Hệ thần kinh ngoại biên

P3 | Hệ thần kinh ngoại biên

Không khí bao quanh Trái Đất thành một lớp chuyển động liên tục. Nhiệt từ mặt đất và đại dương, hơi nước cùng chênh lệch áp suất liên tục làm khí quyển thay đổi; chuyển động quay của hành tinh tiếp tục bẻ hướng các dòng khí. Gió sinh ra trong quá trình đó rồi mang theo nhiệt, độ ẩm và vật chất từ vùng này sang vùng khác.

Trong lối ví von Living Earth hay New Age, khí quyển rất dễ mang dáng dấp của một hệ thần kinh ngoại biên. Nó trải rộng trên toàn bộ bề mặt, tiếp xúc với biển, đất, băng và sự sống, đồng thời truyền ảnh hưởng giữa những khu vực cách nhau rất xa. Gió là phần chuyển động dễ nhận thấy nhất của mạng lưới này.

Lớp cảm giác của hành tinh

Khí quyển phản ứng liên tục với những gì diễn ra bên dưới. Đại dương ấm lên làm thay đổi lượng nhiệt và hơi ẩm truyền vào không khí; lục địa nóng và nguội với tốc độ khác mặt biển; núi làm dòng khí đổi hướng; rừng, sa mạc và đô thị đều để lại dấu vết riêng trong lớp không khí phía trên.

Gió mang những dấu vết đó đi xa. Hơi nước theo các dòng khí đến vùng khác rồi trở thành mây và mưa. Bụi Sahara có thể vượt Đại Tây Dương; khói từ những đám cháy lớn có thể đi qua nhiều quốc gia; muối biển, phấn hoa, bào tử và các hạt nhỏ khác cũng được vận chuyển theo khí quyển. Một nơi để lại dấu vết trong không khí, rồi gió đưa phần vật chất đó sang một nơi khác.

Lớp “cảm giác” của hành tinh trải rộng theo chính lớp không khí bao quanh Trái Đất. Khí quyển tiếp xúc với nhiều môi trường khác nhau rồi mang dấu vết của những nơi đó đi tiếp.

Những mạch dẫn trên cao

Ở độ cao lớn, các dòng tia (jet streams) là những dải gió mạnh uốn quanh hành tinh và dịch chuyển theo mùa cũng như trạng thái của khí quyển. Vị trí của chúng ảnh hưởng tới đường đi của nhiều hệ thống thời tiết, kéo theo những thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa ở các khu vực bên dưới.

Trong các dòng tia còn xuất hiện những dao động quy mô rất lớn gọi là sóng Rossby (Rossby waves). Chúng tạo nên các vùng uốn cong, nơi không khí ấm có thể đi về phía cực còn không khí lạnh tràn xuống những vĩ độ thấp hơn.

Khí quyển mang dáng dấp của một hệ thần kinh ngoại biên ở khả năng truyền ảnh hưởng qua hàng nghìn kilomet. Một thay đổi xảy ra tại một khu vực có thể tạo ra chuỗi tác động ở những vùng xa hơn, trong khi không khí và năng lượng của nhiễu động tiếp tục biến đổi trên đường đi. Các tuyến chuyển động này cũng dịch chuyển theo trạng thái của khí quyển, khác hẳn một mạng dây cố định.

Khi ảnh hưởng truyền đi xa

Những kết nối khí quyển quy mô lớn còn xuất hiện dưới dạng các liên kết khí hậu từ xa (teleconnections). Một biến động kéo dài ở một khu vực có thể liên quan tới những thay đổi về áp suất, nhiệt độ, gió hoặc lượng mưa ở những nơi rất xa. El Niño là một ví dụ quen thuộc: thay đổi trong hệ đại dương – khí quyển vùng nhiệt đới Thái Bình Dương có thể tác động tới các kiểu thời tiết trên nhiều phần của thế giới.

Sóng Rossby là một trong những con đường đưa ảnh hưởng đó đi xa, nối những khu vực cách nhau hàng nghìn kilomet qua các dao động của khí quyển.

Trong Living Earth, khí quyển mang vai trò “hệ thần kinh ngoại biên” nhờ khả năng tiếp xúc với gần như toàn bộ bề mặt, vận chuyển vật chất và năng lượng đi xa, đồng thời truyền biến động qua các dòng khí và sóng khí quyển. Những gì xảy ra ở một nơi có thể tiếp tục để lại ảnh hưởng ở nơi khác, đôi khi cách điểm bắt đầu hàng nghìn kilomet.

Gió là phần ta cảm nhận trực tiếp trên da. Phía sau luồng không khí đó là một hệ chuyển động lớn hơn rất nhiều, trải quanh hành tinh và liên tục nối những vùng tưởng như cách biệt.


Ghi chú nguồn


Quay lại