P1 | Trái tim hành tinh

P1 | Trái tim hành tinh

Bên dưới lớp vỏ mà con người gọi là mặt đất chưa bao giờ thực sự tĩnh. Trái Đất là một hệ vận động liên tục, được nuôi bởi lượng nhiệt vẫn còn bên trong từ thuở hành tinh hình thành cùng nhiệt sinh ra từ sự phân rã của các nguyên tố phóng xạ. Ở những vùng có điều kiện thích hợp, đá nóng chảy thành magma và tìm đường qua lớp vỏ. Sâu hơn nữa, kim loại lỏng trong lõi ngoài của Trái Đất vẫn chuyển động và góp phần tạo nên từ trường bao quanh hành tinh.

Nếu mượn lối ví von thường gặp trong New Age, nguồn nhiệt và chuyển động sâu bên trong Trái Đất rất dễ được gọi là “trái tim hành tinh”. Cách gọi này mang tính ẩn dụ: Trái Đất không có một quả tim nằm trong lõi, còn magma cũng không phải nguồn năng lượng trung tâm của hành tinh. Bên dưới một bề mặt tưởng như bất động thực sự tồn tại những dòng nhiệt và vật chất đã vận hành suốt hàng tỷ năm.

Nếu đại dương giữ vai trò lớn trong việc lưu trữ và phân phối nhiệt ở bề mặt, nội nhiệt lại tạo nên một dòng năng lượng từ bên trong. Nhiệt truyền qua mantle, vật chất dịch chuyển rất chậm, các mảng kiến tạo tiếp tục di chuyển. Qua hàng triệu năm, những chuyển động này góp phần mở đáy đại dương, dựng núi, tách các lục địa ra xa nhau rồi tái cấu trúc bề mặt hành tinh.

Trong lối ví von về “trái tim”, magma là một trong những biểu hiện dễ thấy nhất của hoạt động diễn ra sâu bên trong Trái Đất.

Động đất và núi lửa lại đi theo những cơ chế khác nhau. Động đất thường xảy ra khi ứng suất tích tụ quanh các đứt gãy vượt qua ma sát và khối đá trượt đi; núi lửa liên quan đến quá trình magma hình thành, di chuyển, tích tụ cùng khí rồi phun lên bề mặt trong những điều kiện địa chất phù hợp. Với con người, chúng có thể trở thành thảm họa trong vài phút. Với lịch sử Trái Đất, chúng thuộc về một hành tinh vẫn đang hoạt động và thay đổi hình dạng.

Dung nham cũng để lại vật chất mới sau những gì nó phá hủy. Khi nguội đi, nó trở thành đá mới; qua thời gian, nước, khí hậu và sinh vật bào mòn lớp đá, góp phần tạo thành đất. Quá trình này có thể kéo dài hàng trăm, hàng nghìn năm hoặc lâu hơn, nhưng nhiều vùng đất màu mỡ trên thế giới ngày nay có nguồn gốc từ vật liệu núi lửa. Một cảnh quan bị xóa đi có thể trở thành nền vật chất cho một cảnh quan khác xuất hiện về sau.

Đá còn lưu lại lịch sử của hành tinh. Một số khoáng vật giữ hướng của từ trường tại thời điểm chúng hình thành; thành phần hóa học, đồng vị và các lớp trầm tích chứa dấu vết của nhiệt độ, môi trường và những biến đổi từng xảy ra từ rất lâu trước đó. Nếu gọi đó là “ký ức vật chất”, đá và khoáng vật chính là kho lưu trữ lịch sử của hành tinh.

Trong thời đại hiện nay, hoạt động của con người đã đi sâu xuống lòng đất hơn trước.

Khai mỏ, xây hồ chứa lớn, khai thác hoặc bơm chất lỏng xuống lòng đất và một số hoạt động địa nhiệt có thể làm thay đổi ứng suất quanh các đứt gãy, từ đó gây ra động đất cảm ứng trong những điều kiện nhất định. Đây là một dạng can thiệp có thể đo và truy dấu ở quy mô địa phương. Điện, nhiệt đô thị, bê tông và mật độ tín hiệu nhân tạo hiện chưa được xác lập là nguyên nhân trực tiếp của những biến đổi địa chất sâu trên quy mô toàn hành tinh.

Trên bề mặt, con người quả thực đã phủ thêm một lớp năng lượng do chính mình tạo ra. Thành phố phát sáng suốt đêm, điện chạy qua mạng lưới kim loại, dữ liệu truyền trong cáp quang và tín hiệu nối các khu vực cách nhau nửa vòng hành tinh. Chúng làm thay đổi môi trường sống của nhiều loài, phân bố nhiệt ở đô thị, nhịp sáng tối và cách con người tương tác với không gian quanh mình.

Trong hình ảnh cơ thể hành tinh, mạng lưới do con người tạo ra thêm một dòng năng lượng và thông tin mới trên bề mặt. Bên dưới là những dòng nhiệt và vật chất có nguồn gốc địa chất; phía trên là mạng lưới do chính một loài sinh vật dựng nên. Hai hệ vận hành theo những cơ chế khác nhau nhưng cùng tồn tại trên một hành tinh và ngày càng tiếp xúc với nhau qua hoạt động của con người.

New Age thường nối biến động từ trường hoặc “năng lượng hành tinh” với những thay đổi trong tâm lý và trạng thái tập thể. Khoa học cũng nghiên cứu cách sinh vật tương tác với từ trường Trái Đất; một số loài sử dụng nó để định hướng. Riêng mối liên hệ với phân cực cảm xúc hay những thay đổi lớn trong ý thức tập thể hiện vẫn thuộc về giả thuyết hơn là kết luận khoa học.

Các tác động có thể đo được của từ trường thuộc phạm vi khoa học. Mối liên hệ với ý thức tập thể hiện vẫn ở vùng giả thuyết, biểu tượng và suy tưởng.

Earth-system science tập trung vào mối tương tác giữa khí quyển, đại dương, băng, đất đá và sinh quyển. Các thành phần này liên tục trao đổi vật chất và năng lượng với nhau. Sự sống cũng tham gia trực tiếp vào các vòng trao đổi vật chất và năng lượng của hành tinh. Vi sinh vật từng góp phần thay đổi khí quyển; thực vật tác động tới carbon, đất và nước; sinh vật biển để lại vật liệu trở thành trầm tích rồi đá. Trái Đất định hình sự sống, còn sự sống quay lại thay đổi Trái Đất.

Nếu coi nội nhiệt là nhịp đập nguyên thủy của hành tinh, nền văn minh hiện đại đang tạo thêm một nhịp khác trên bề mặt. Điện, ánh sáng và thông tin lưu chuyển trong mạng lưới do con người xây dựng, phủ lên những dòng vận động tự nhiên đã có từ hàng tỷ năm trước. Một bên thuộc về lịch sử địa chất, một bên mới xuất hiện trong khoảnh khắc rất muộn của lịch sử hành tinh.

Những chuyển động sâu dưới lòng đất diễn ra quá chậm để ta cảm nhận trong phần lớn thời gian. Ta thường nhận ra hoạt động đó rõ nhất qua một ngọn núi lửa, một trận động đất hay những lớp đá mang dấu vết hàng triệu năm. Phần còn lại của thời gian, những quá trình này vẫn tiếp diễn dưới một mặt đất tưởng như hoàn toàn yên tĩnh.


Ghi chú nguồn


Quay lại