L13.02.004: Nghi thức thăng giới
Ai Cập dưới thời La Mã, khoảng thế kỷ IV CN · PGM IV.475–834 · nghi thức bất tử tạm thời · thị kiến thiên giới · Helios Mithras · tên gọi hiện đại từ năm 1903
1. Một nghi thức mang tên Mithras
Giữa những công thức bói hỏi, triệu thỉnh và thực hành ma thuật trong PGM IV có một đoạn văn dài, ngày nay thường mang tên Mithras Liturgy. Văn bản hướng dẫn người thực hành trải qua một cuộc thăng thiên bằng thị kiến, gặp các thực thể thần linh và tiếp cận vị thần tối cao Helios Mithras.
Tên gọi này xuất hiện trong giới nghiên cứu vào năm 1903, khi học giả Đức Albrecht Dieterich công bố công trình Eine Mithrasliturgie. Ông liên hệ đoạn văn với các nghi lễ thờ Mithras trong thế giới La Mã, mở ra cuộc tranh luận kéo dài về nguồn gốc và bản chất của nó.
Trong bản thảo cổ, nghi thức sử dụng khái niệm Hy Lạp apathanatismos, thường dịch là “immortalization” – sự trở thành bất tử. Người thực hành tìm kiếm một trạng thái tiếp xúc trực tiếp với thần linh, được mô tả bằng những cảnh tượng và biến đổi vượt khỏi trải nghiệm đời thường.
Bản văn nằm trong codex PGM IV, hiện lưu tại Bibliothèque nationale de France với ký hiệu Supplément grec 574. Dù bản thảo được chép vào khoảng thế kỷ IV CN, các thành phần của nghi thức có thể đã hình thành và thay đổi từ những giai đoạn trước đó.
2. Chuẩn bị cho hành trình thăng thiên
Đoạn mở đầu nhắc đến những tri thức bí truyền mà người viết muốn truyền lại cho người thụ nhận. Người viết cầu xin quyền năng bất tử và trình bày nghi thức như con đường để tự mình tiến vào thiên giới, quan sát trật tự của vũ trụ.
Phần chính bắt đầu bằng lời khấn hướng tới sự tái sinh. Người thực hành đọc những chuỗi âm đặc biệt, sử dụng hơi thở và chuẩn bị cho cảnh tượng được mô tả ở các bước tiếp theo.
Một chỉ dẫn yêu cầu hít hơi từ các tia sáng ba lần. Sau đó, người thực hành sẽ thấy mình được nâng lên cao, như đang ở giữa không trung. Âm thanh và cảnh vật quen thuộc của thế giới con người biến mất khỏi trường tri giác, nhường chỗ cho cảnh các vị thần đi lên và xuống trong thiên giới.
Đoạn này ghi lại những gì người thực hành được báo trước sẽ thấy, nghe và cảm nhận. Bản thảo không kể lại một cuộc thăng thiên đã xảy ra với một cá nhân có thể xác định. Nó trình bày các thao tác và cảnh tượng dự kiến trong khuôn khổ nghi thức.
3. Những cánh cổng và các thực thể thiên giới
Sau cảnh thăng lên cao, người thực hành chứng kiến các vị thần tiến về phía mình. Văn bản hướng dẫn cách đối diện với họ bằng cử chỉ và những tên gọi nghi lễ, rồi dẫn người thực hành qua một chuỗi cảnh tượng:
Cuộc gặp đầu tiên: Các vị thần tiến đến, người thực hành đáp lại bằng những cử chỉ và lời đọc theo chỉ dẫn.
Cánh cổng thiên giới: Mặt Trời mở rộng, các vì sao xuất hiện và một cánh cổng đóng kín hiện ra. Người thực hành đọc lời khấn để cánh cổng mở, nhìn thấy thế giới thần linh bên trong.
Các thực thể thiên giới: Một vị thần trẻ tuổi xuất hiện, tiếp đến là bảy nữ thần định mệnh và bảy vị thần thiên giới. Mỗi nhóm đi kèm những lời chào hoặc lời đọc riêng.
Cuộc gặp ở phần cao trào: Một vị thần khổng lồ xuất hiện giữa ánh sáng và sấm chớp. Ngài có gương mặt sáng rực, mái tóc vàng, trang phục trắng, vòng hoa vàng và cầm phần vai bằng vàng của một con bê.
Chuỗi cảnh tượng có trình tự rõ ràng. Người thực hành đối diện những thực thể xuất hiện trên đường, sử dụng lời đọc thích hợp và tiếp tục tiến tới cuộc gặp mà nghi thức hướng đến.
4. Bất tử trong thời gian ngắn
Từ apathanatismos khiến đoạn văn dễ được liên hệ với niềm tin về cuộc sống sau khi chết. Tuy nhiên, các nghiên cứu về Mithras Liturgy thường nhấn mạnh tính chất tạm thời của trải nghiệm bất tử mà nghi thức mô tả.
Người thực hành vẫn là người sống khi bắt đầu nghi thức. Trong hành trình thị kiến, họ tiếp cận một trạng thái vượt khỏi điều kiện thông thường của con người, gặp thần linh và nhận mặc khải. Cuộc thăng thiên kết thúc trong khuôn khổ một lần thực hành, với ngôn ngữ tái sinh và biến đổi trạng thái được dùng để mô tả trải nghiệm.
Các truyền thống bàn về số phận linh hồn sau cái chết thường hướng tới điều xảy ra khi đời sống trần thế kết thúc. Còn Mithras Liturgy hướng dẫn một người đang sống tìm kiếm cuộc gặp với thần linh ngay trong quá trình thực hành nghi lễ.
5. Mithras, Helios và nguồn gốc gây tranh luận
Sự xuất hiện của Helios Mithras khiến Dieterich liên hệ văn bản với Mithraism, truyền thống thờ Mithras từng phát triển trong Đế quốc La Mã. Tuy nhiên, tên thần và các hình ảnh Mặt Trời chưa thể xác định toàn bộ nghi thức thuộc một cộng đồng thờ Mithras cụ thể. Franz Cumont, một trong những học giả lớn về Mithraism, đã phản đối cách nhận diện của Dieterich.
Cuộc tranh luận tiếp tục trong các nghiên cứu sau này, đặc biệt khi giới học thuật đối chiếu nội dung papyrus với chứng cứ khảo cổ từ những nơi thờ Mithras. Văn bản chứa các yếu tố Hy Lạp–Ai Cập, những quan niệm về vũ trụ và thần linh cùng nhiều chỉ dẫn đặc trưng của truyền thống ma thuật cổ. Một số nhà nghiên cứu tìm thấy dấu vết Mithraic trong đó, trong khi những người khác xem đây là một nghi thức tổng hợp đã tiếp nhận tên gọi và hình tượng của Mithras.
Hans Dieter Betz dành riêng một công trình khảo cứu văn bản này vào năm 2003, gồm bản Hy Lạp, bản dịch tiếng Anh và phần bình luận chi tiết. Ông xem xét lịch sử nghiên cứu cùng các liên hệ với tôn giáo Ai Cập, Mithraism, Hermeticism và những dòng tư tưởng cổ đại khác. Tên Mithras Liturgy đã trở thành cách gọi quen thuộc trong học thuật, còn nguồn gốc chính xác và mức độ liên quan tới nghi lễ Mithraism vẫn tiếp tục được thảo luận.
6. Cuộc thăng thiên đã diễn ra như thế nào?
Những mô tả ấy có thể được khảo sát trong lịch sử nghi lễ và trải nghiệm tôn giáo. Các giả thuyết hiện đại từng đề cập đến trạng thái xuất thần, kỹ thuật hô hấp và cả khả năng sử dụng chất tác động lên ý thức. Mỗi giả thuyết cần chứng cứ riêng, bởi bản thảo không cung cấp đủ dữ liệu để tái dựng chính xác trải nghiệm của một người đã thực hành nghi thức.
Ta biết khá nhiều về cuộc thăng thiên mà người chép muốn người thực hành trải qua. Còn một người sống ở Ai Cập gần hai nghìn năm trước thực sự đã nhìn thấy gì khi đọc những lời ấy, bản thảo không để lại lời chứng trực tiếp.
Góc mở tiếp theo
Sau những nghi thức triệu gọi, bói hỏi và thăng thiên, PGM IV còn lưu giữ nhiều công thức dành cho nhu cầu đời sống: bảo hộ, chữa bệnh, tình cảm và những việc người thực hành muốn tác động bằng nghi lễ.
Các công thức này cho phép khảo sát một phương diện khác của kho papyrus. Tri thức ma thuật cổ đại xuất hiện cả trong những nhu cầu gần gũi, từ sức khỏe và sự an toàn đến các mối liên hệ giữa con người.
Tham khảo:
Hans Dieter Betz, The “Mithras Liturgy”: Text, Translation, and Commentary.
Mohr Siebeck, 2003. Nghiên cứu chuyên khảo về PGM IV.475–834, gồm văn bản Hy Lạp, bản dịch và bình luận.Matthew Andrews, “The Mithras Liturgy”, Harvard Divinity School, Center for the Study of World Religions, 8 July 2026.
Có phần giới thiệu học thuật và trích dịch các đoạn thị kiến PGM IV.539–728.Anders Lisdorf, review of Hans Dieter Betz, The “Mithras Liturgy”: Text, Translation and Commentary, Bryn Mawr Classical Review, 2006.
Tổng quan lịch sử tranh luận về tên gọi, văn bản và bối cảnh tôn giáo.Radcliffe G. Edmonds III, “There and Back Again: Temporary Immortality in the Mithras Liturgy”, trong Conversion and Initiation in Antiquity, biên tập bởi Birgitte Secher Bøgh, Peter Lang, 2015.
Nghiên cứu về tính chất tạm thời của trạng thái bất tử trong nghi thức.Nguồn ảnh: Princeton University Art Museum.
Hậu La Mã, Gem: Quadriga and Helios (?). Đá agate xám có vân (có thể là jasper nung?); kích thước 2 × 1,3 cm. Quà tặng của Frank Jewett Mather Jr. (y1940-375).