L13.02.002: Thị kiến và bói hỏi
Ai Cập dưới thời La Mã, khoảng thế kỷ III–IV CN · thị kiến thần linh · bói qua chất lỏng · Greek–Old Coptic · PGM IV.5–51 và PGM IV.154–285
1. Direct vision – chuẩn bị đôi mắt cho một cuộc gặp
Một trong những recipe đầu tiên của PGM IV mang ký hiệu PGM IV.5–51. Recipe này nhằm tạo ra một theophany, tức sự hiện diện trực tiếp của một vị thần để người thực hành có thể gặp và hỏi điều mình muốn biết. Phần chỉ dẫn nghi thức viết bằng Greek, còn lời khấn dùng Coptic-Egyptian trong dạng chữ Old Coptic.
Khâu chuẩn bị kéo dài bảy ngày với yêu cầu giữ trạng thái thanh sạch theo nghi thức. Đến ngày thứ ba của tháng âm lịch, người thực hành ra vùng đất nơi nước Nile vừa rút, nhóm lửa bằng gỗ olive giữa hai viên gạch và đào rãnh xung quanh. Một con gà trống trắng được hiến tế; sau đó người thực hành xuống sông khi vẫn mặc nguyên trang phục, ngâm mình hoàn toàn rồi quay lại bờ mà không xoay lưng về phía nước. Cuối cùng, mật cú được bôi lên mắt bằng lông ibis. Văn bản gọi trạng thái đạt được sau chuỗi thao tác này là đã được “initiated”.
Đôi mắt được chuẩn bị như một phần của nghi thức. Thời điểm, nơi chốn, cơ thể và chính việc nhìn đều có vai trò riêng; xong các bước ấy mới tới phần đọc magical names và gọi thần.
Danh sách được triệu gọi chen khá nhiều truyền thống vào cùng một chỗ: Osiris, Anubis, Thoth, rồi Sabaoth, Michael, cùng các tên và chuỗi âm khó quy về một nguồn duy nhất. Lời gọi kết thúc bằng yêu cầu các thực thể “đến” và trả lời điều người thực hành muốn hỏi.
Recipe này còn có một đoạn song song trong Demotic Magical Papyrus of London and Leiden. Một số câu rất gần nhau nhưng tên hoặc đối tượng được gọi đã thay đổi; chẳng hạn nơi PGM IV gọi Sabaoth thì bản Demotic song song dùng “the light”. Điều đó cho thấy công thức đã trải qua nhiều vòng truyền chép và thích nghi trước khi được chép vào codex hiện còn.
2. Bowl divination – thị kiến qua nước và dầu
Khoảng hơn một trăm dòng sau, PGM IV chuyển sang PGM IV.154–285, thường được gọi là Nephotes to Psammetichos, một bức thư về bowl divination. Những hướng dẫn liên quan đến nước, dầu và vật chứa tập trung trong đoạn PGM IV.222–256.
Người viết tự xưng Nephotes và gửi bí thuật cho Psammetichos, “vua bất tử của Ai Cập”. Cách mở đầu này đặt tri thức nghi lễ dưới uy tín của một nhân vật hoàng gia cổ. Kiểu gán văn bản huyền thuật cho những nhân vật nổi tiếng trong quá khứ khá phổ biến trong truyền thống Graeco-Egyptian, giúp tri thức được truyền lại mang thêm trọng lượng về tuổi đời và thẩm quyền.
Phần chính của recipe là bowl divination, hay lecanomancy. Người thực hành dùng một chiếc bát hoặc đĩa bằng đồng, đổ nước và dầu olive xanh vào đó rồi cúi nhìn bề mặt chất lỏng trong lúc đọc lời gọi. Vị thần hoặc người chết được triệu đến để trả lời điều người thực hành muốn hỏi.
Nguồn nước thay đổi theo đối tượng muốn gọi:
Nước mưa cho các vị thần trên trời.
Nước biển cho các thần thuộc địa giới (gods of the earth).
Nước sông khi gọi Osiris hoặc Sarapis.
Nước suối khi gọi người chết.
Chi tiết nước biển dùng cho gods of the earth nghe hơi trái tai hiện đại, nhưng đó là cách văn bản phân loại. Vì vậy phần này nên giữ nguyên theo recipe thay vì sửa thành “marine gods”.
Người thực hành đặt vật chứa trên đầu gối, thêm dầu olive rồi cúi nhìn vào mặt chất lỏng trong lúc đọc lời gọi. Sau khi nhận câu trả lời, một công thức khác được dùng để tiễn đối tượng vừa được triệu đến.
Chiếc bát, loại nước, dầu và lời gọi cùng tạo thành môi trường của cuộc bói. Tất cả hướng về một thao tác rất cụ thể: nhìn vào chất lỏng để chờ sự hiện diện và câu trả lời.
3. Hai cách tìm kiếm thị kiến
Cả direct vision và bowl divination đều nhằm tìm câu trả lời từ thế giới thần linh, nhưng cách chuẩn bị rất khác.
Với direct vision, phần chuẩn bị tập trung vào người nhìn. Thanh sạch, thời điểm âm lịch, đất Nile vừa rút, tắm sông, hiến tế và thuốc bôi mắt cùng dẫn người thực hành tới cuộc gặp.
Với bowl divination, phần chuẩn bị tập trung vào nơi cuộc gặp diễn ra. Một vật chứa, loại nước phù hợp, dầu olive và lời gọi tạo thành bề mặt để người thực hành nhìn vào.
Các recipe khác trong PGM còn dùng đèn và ánh sáng, medium hoặc giấc ngủ. Nhu cầu hỏi điều chưa biết vẫn giống nhau, nhưng phương tiện để nhận câu trả lời thay đổi liên tục.
4. Nước, dầu, mắt và việc nhìn
Trong bowl divination, mỗi nguồn nước đi với một nhóm đối tượng khác nhau. Mưa, biển, sông và suối trở thành những chất liệu có chức năng riêng trong nghi thức.
Dầu olive thêm một lớp khác. PGM IV.222–256 hướng dẫn đổ green olive oil vào vật chứa sau khi chọn loại nước phù hợp. Người thực hành nhìn vào hỗn hợp này trong lúc đọc lời triệu gọi.
Direct vision xử lý đôi mắt trực tiếp hơn. Thuốc bôi bằng mật cú và lông ibis xuất hiện sau chuỗi thanh tẩy và hiến tế, rồi người thực hành mới bước vào phần gọi thần. Trong logic của recipe, khả năng “thấy” cần được chuẩn bị bằng nghi thức.
Ba thành phần lặp đi lặp lại là mắt, chất lỏng và lời gọi. Mắt nhận hình ảnh, chất lỏng tạo bề mặt quan sát, còn lời gọi hướng cuộc tiếp xúc tới một đối tượng cụ thể.
5. Ai được gọi tới?
Trong hai recipe này, tên thần từ nhiều truyền thống xuất hiện cạnh nhau khá tự nhiên.
Direct vision gọi Osiris, Anubis và Thoth bên cạnh Sabaoth, Michael cùng những magical names khó xác định. Người chép không dừng lại giải thích vì sao các tên ấy có thể đứng chung trong một nghi thức.
Bowl divination còn cho phép gọi cả thần lẫn người chết. Loại nước thay đổi theo đối tượng, lời gọi dành chỗ để điền tên và văn bản hướng người thực hành tới một cuộc gặp có câu hỏi và câu trả lời.
Trong văn bản Nephotes to Psammetichos còn xuất hiện “tên một trăm chữ” của Typhon. Tên này có vai trò trong lời triệu gọi và công thức tiễn thực thể.
Phần chỉ dẫn về phylactery cũng nhắc đến một phiên bản của tên 100 chữ, khắc trên lá bạc bằng bút đồng rồi đeo bằng dây làm từ da lừa như vật bảo hộ trong nghi thức. Chi tiết này nối âm, chữ viết và vật mang chữ vào cùng một thao tác.
Một cái tên có thể được đọc thành lời, khắc lên kim loại và mang trên người. Tới đây, “nghĩa” của ngôn ngữ mở rộng ra cả âm thanh, chữ viết và cách nó được dùng trong nghi thức.
6. Họ đã “thấy” cái gì?
Trong PGM IV, thần xuất hiện, trả lời; người thực hành nhìn và nghe.
Bản thảo không ghi lại trải nghiệm của từng người đã thử các recipe này. Ta cũng không thể xác định một lần thực hành cụ thể là ngoại hiện, thị kiến nội tâm, trance, hình ảnh phát sinh trong trạng thái ý thức biến đổi, phản xạ trên chất lỏng hay một trải nghiệm khó xếp vào những khái niệm hiện đại.
Điều còn lại rõ nhất là cách họ chuẩn bị cho cuộc gặp. Thời gian, cơ thể, vật liệu, nước, dầu, tên gọi, lời đọc và vật bảo hộ đều có phần việc riêng. Với người dùng codex, thị kiến có thể được tìm kiếm bằng một quy trình.
Papyrus ghi khá kỹ cách chuẩn bị, đối tượng được triệu gọi và nơi người thực hành phải nhìn vào. Còn trải nghiệm thực sự của họ trước mặt nước thì bản thảo không lưu lại.
Góc mở tiếp theo
Từ bowl divination, ta gặp tiếp tên một trăm chữ của Typhon.
Trong PGM IV.154–285, cái tên này xuất hiện ở nhiều vị trí: lời triệu gọi, công thức tiễn thực thể và phần chỉ dẫn về phylactery khắc trên bạc. Một chuỗi âm dài, khó dịch theo nghĩa thông thường, lại mang chức năng rất cụ thể trong nghi thức.
Hầm sau sẽ đào thẳng vào voces magicae, divine names và cái tên 100 chữ.
Tham khảo:
University of Würzburg, Coptic Magical Papyri – The Bilingual Direct-Vision of PGM IV (2019).
Hans Dieter Betz (ed.), The Greek Magical Papyri in Translation, Including the Demotic Spells, Volume 1, University of Chicago Press, 2nd ed., 1992.
Đối chiếu PGM IV.154–285, đặc biệt đoạn 222–256.University of Würzburg, Coptic Magical Papyri – Old Coptic Magic II: The Bilingual Divination of PGM IV (2019).
Tư liệu đối chiếu về nghi thức bói hỏi song ngữ PGM IV.52–87, không đồng nhất với bowl divination ở PGM IV.154–285.Nguồn ảnh: Princeton University Art Museum
Bowl – Bát thủy tinh xanh olive trong suốt, Đông Địa Trung Hải hoặc Cyprus, thời La Mã đến Hậu Cổ đại (khoảng 476–700 CN), có khả năng thuộc thế kỷ III CN; kích thước 4,8 × 7,9 cm. Quà tặng của Howard Crosby Butler, khóa 1892 (y1930-352).
Quay lại