Entry 03 | Khi hiệu suất tách rời khỏi ý nghĩa

Khi AI được triển khai trong các hệ thống xã hội, tiêu chí đầu tiên được nhắc đến gần như luôn là hiệu suất. Nhanh hơn, chính xác hơn, ít sai sót hơn, tiết kiệm hơn. Những mục tiêu này nghe có vẻ trung tính, thậm chí hợp lý. Tuy nhiên, chính sự trung tính bề mặt này khiến một câu hỏi quan trọng bị đẩy ra ngoài vùng chú ý.

Hiệu suất luôn cần một thước đo. Thước đo đó không do AI tự sinh ra. Nó được thiết lập từ trước, phản ánh cách xã hội định nghĩa cái gì là “tốt”, “đúng”, “đáng giữ lại”. Khi AI tối ưu, nó chỉ tối ưu trong phạm vi các tiêu chí đã được chọn. Ý nghĩa không biến mất, nó bị đóng khung.

Vấn đề bắt đầu khi các hệ thống vận hành trơn tru đến mức tiêu chí không còn bị soi lại. Quyết định diễn ra mượt mà, kết quả ổn định, sai lệch giảm xuống. Trong bối cảnh này, câu hỏi về ý nghĩa trở nên bất tiện. Nó làm chậm tiến trình, làm lộ ra các giả định nền, và buộc hệ thống phải đối diện với những giá trị từng được coi là hiển nhiên.

AI không làm xã hội vô cảm. Nó làm lộ rõ nơi xã hội đã quen với việc hy sinh ý nghĩa để đổi lấy khả năng vận hành. Khi mọi thứ được đo lường tốt hơn, những gì không đo được bắt đầu bị coi là không cần thiết. Điều này không xảy ra đột ngột, mà tích lũy qua nhiều vòng tối ưu liên tiếp.

Ở cấp độ cấu trúc, hiệu suất tách rời khỏi ý nghĩa tạo ra các quyết định đúng về mặt hệ thống nhưng trống rỗng về mặt con người. Không ai trực tiếp gây ra sự trống rỗng này. Nó là hệ quả của việc để cho các tiêu chí vận hành mà không còn được xem xét lại trong bối cảnh sống động của xã hội.

Entry này đánh dấu điểm chuyển nơi AI không còn chỉ phơi bày quyền lực, mà bắt đầu phơi bày sự mệt mỏi của các hệ thống giá trị. Khi hiệu suất trở thành mục tiêu tự thân, xã hội đứng trước câu hỏi liệu mình đang vận hành để đạt được điều gì, hay chỉ để tiếp tục vận hành.