Entry 01 | AI như cấu trúc phản chiếu xã hội

AI xuất hiện như một công nghệ mới, nhưng phản ứng mà nó kích hoạt lại không mới. Những tranh cãi, lo ngại và kỳ vọng xoay quanh AI lặp lại các mô thức quen thuộc của xã hội khi đối diện với sự tái phân bổ quyền quyết định. Điều thay đổi không nằm ở bản chất của hệ thống, mà ở mức độ phơi bày của các cấu trúc đã tồn tại âm thầm.

Ở cấp độ xã hội, AI hoạt động như một tấm gương. Nó phản chiếu cách giá trị được định nghĩa, cách hiệu suất được đo lường, và cách quyền lực được phân phối. Những gì xã hội từng ngầm chấp nhận nay trở thành các tham số rõ ràng. Thứ được tối ưu hóa nói lên điều xã hội coi trọng, và thứ bị bỏ lại cho thấy những gì đã lâu không còn được bảo vệ.

Khi các quyết định được tự động hóa, quyền quyết định không biến mất. Nó được dịch chuyển. Từ cá nhân sang hệ thống, từ con người sang quy trình, từ phán đoán ngữ cảnh sang tiêu chí đo lường. Sự bất an nảy sinh không phải vì AI “thông minh”, mà vì vị trí con người trong chuỗi quyết định trở nên không còn hiển nhiên như trước.

AI không tạo ra bất công mới. Nó làm rõ các bất cân xứng đã được hợp thức hóa qua thời gian. Những chuẩn đánh giá vốn mơ hồ nay được cố định thành mô hình. Những ưu tiên từng linh hoạt nay trở thành quy tắc. Khi điều này xảy ra, xã hội buộc phải nhìn thẳng vào cấu trúc mà trước đây có thể né tránh bằng thói quen hoặc cảm tính.

Trong vai trò này, AI không đứng về phía nào. Nó không có lập trường, cũng không mang ý định. Phản ứng dữ dội của xã hội nói lên nhiều hơn về chính xã hội đó. Điều bị đe dọa không phải là sự tồn tại của con người, mà là những giả định cũ về quyền kiểm soát và tính ưu việt chưa từng được kiểm chứng.