Entry 05: Nhiễu tích lũy và sự méo mó trong ra quyết định

Nhiễu không đứng yên theo thời gian

Nhiễu trong hệ gut–brain không hoạt động như một sự kiện đơn lẻ. Mỗi lần hệ thần kinh phản ứng trong trạng thái căng mà không được hồi phục đầy đủ, một phần dư sẽ được giữ lại.

Theo thời gian:

• ngưỡng kích hoạt phản ứng thấp dần
• các lựa chọn quen thuộc trở nên “an toàn” hơn trong cảm nhận
• những khả năng khác dần bị loại khỏi vùng chú ý

Quyết định vẫn được đưa ra, nhưng không còn trên toàn bộ phổ lựa chọn.

Cách nhiễu tích lũy làm lệch quyết định

Khi nhiễu tích lũy đủ lâu, hệ thống bắt đầu tối ưu theo hướng tránh rủi ro cảm nhận được, không phải theo thực tế khách quan.

Điều này dẫn tới:

• chọn cái quen thay vì cái phù hợp
• ưu tiên giảm khó chịu ngắn hạn hơn lợi ích dài hạn
• né tránh thay đổi dù điều kiện đã khác

Người trong cuộc thường không nhận ra sự lệch này vì nó diễn ra rất từ từ.

Vì sao sự méo mó khó bị phát hiện

Sự méo mó trong ra quyết định hiếm khi biểu hiện thành lỗi rõ ràng. Nó thường xuất hiện dưới dạng “hợp lý”, “thực tế”, hoặc “cẩn trọng”.

Một số biểu hiện phổ biến:

• lý do nghe có vẻ chặt chẽ nhưng lặp đi lặp lại
• cùng một kết luận xuất hiện trong nhiều tình huống khác nhau
• cảm giác nhẹ nhõm ngay khi né được một khả năng nào đó

Đây không phải dấu hiệu của sáng suốt, mà là dấu hiệu của hệ thống đang tự thu hẹp.

Nhiễu và cảm giác chắc chắn giả

Nhiễu tích lũy thường đi kèm cảm giác chắc chắn cao. Càng ít lựa chọn được cân nhắc, quyết định càng có vẻ rõ ràng.

Sự chắc chắn này:

• không đến từ hiểu biết sâu hơn
• không đến từ dữ liệu đầy đủ hơn
• đến từ việc các khả năng khác không còn được cảm nhận

Đây là một dạng “ổn định giả”, dễ bị nhầm với trực giác trưởng thành.

Hệ quả dài hạn của quyết định lệch trục

Khi các quyết định lệch trục lặp lại đủ lâu, hệ thống bắt đầu tự củng cố:

• môi trường sống được chọn lọc theo hướng ít nhiễu hơn nhưng cũng ít mở hơn
• hành vi quen thuộc được củng cố
• khả năng thích nghi giảm dần

Lúc này, con người không còn thấy mình bị kéo lệch. Họ chỉ thấy mình “đã chọn như vậy từ đầu”.