Hệ thần kinh ruột và nơi quyết định xảy ra trước ý thức
Sau khi xác lập rằng ký ức sinh học không phải là dữ liệu để truy xuất, và con người không phải một hệ thống có thể bị đọc trọn, một câu hỏi tự nhiên xuất hiện: nếu ý thức không kiểm soát toàn bộ, và não bộ không phải trung tâm duy nhất, thì các quyết định thật sự hình thành ở đâu.
Câu trả lời không nằm trong một điểm đơn lẻ, nó nằm trong cách cơ thể sống vận hành như một chỉnh thể, trong đó hệ thần kinh ruột giữ một vai trò lâu nay bị đánh giá thấp.
Não bộ không phải nơi quyết định bắt đầu
Trong nhận thức phổ biến, não bộ được xem là trung tâm điều khiển tối cao. Mọi quyết định, suy nghĩ và lựa chọn được cho là xuất phát từ hoạt động ý thức.
Tuy nhiên, sinh học thần kinh cho thấy một thực tế khác, nhiều phản ứng xảy ra trước khi ý thức kịp nhận biết. Con người thường cảm thấy đã “biết” hoặc “cảm thấy” điều gì đó đúng hoặc sai, rồi sau đó mới tìm lý do để giải thích.
Điều này cho thấy quá trình quyết định thường bắt đầu từ các cơ chế sâu hơn trong cơ thể, rồi mới được ý thức gọi tên và diễn giải.
Hệ thần kinh ruột như một mạng xử lý độc lập
Hệ thần kinh ruột là một mạng thần kinh phức tạp với hàng trăm triệu tế bào thần kinh, và có khả năng hoạt động tương đối độc lập.
Mạng này giao tiếp hai chiều với não bộ, nhưng không lệ thuộc hoàn toàn vào mệnh lệnh từ trên xuống. Trong nhiều trường hợp, tín hiệu đi từ cơ thể lên não mạnh hơn chiều ngược lại.
Điều quan trọng nằm ở chỗ: hệ thần kinh ruột phản ứng trực tiếp với môi trường, trạng thái sinh học và lịch sử trải nghiệm của cơ thể, trước khi suy nghĩ kịp hình thành.
Ký ức biểu hiện dưới dạng phản ứng
Ký ức sinh học hiếm khi xuất hiện dưới dạng hình ảnh hay câu chuyện rõ ràng, nó thường biểu hiện qua:
Những phản ứng này có thể xảy ra mà không cần ý thức “nhớ lại”. Chúng là kết quả của các mô thức sống đã tích lũy theo thời gian. Theo nghĩa này, ký ức thường được sống lại thông qua phản ứng của cơ thể, hơn là thông qua việc kể lại bằng lời.
Vì sao con người thường hiểu sau khi đã hành động
Nhiều người trải nghiệm việc hành động trước rồi mới hiểu vì sao mình làm như vậy. Đây là một đặc điểm phổ biến của hệ thống sống, nơi phản ứng nhanh đi trước, diễn giải hợp lý đi sau.
Ý thức thường đóng vai trò diễn giải hậu kỳ. Nó gom các tín hiệu đã xảy ra trong cơ thể, sắp xếp lại thành một câu chuyện đủ hợp lý để con người hiểu và tiếp tục vận hành trong xã hội.
Quyết định thường đã hình thành ở lớp sinh học sâu hơn trước khi được gọi tên.
Điều này thay đổi cách nhìn về tự do và trách nhiệm
Việc thừa nhận vai trò của các cấu trúc sinh học vẫn giữ nguyên tự do của con người. Điểm thay đổi nằm ở vị trí của tự do. Tự do nằm ở khả năng nhận diện, điều chỉnh và tích hợp các phản ứng theo thời gian. Trách nhiệm vẫn còn nguyên, chỉ có cách hiểu trở nên thực tế hơn so với mô hình “ý thức quyết định tất cả”.
Con người vừa có phần phản ứng tự động, vừa có năng lực học và điều chỉnh. Hai thứ này cùng tồn tại trong một hệ thống sống.
Trí nhớ như một hệ thống phân tán trong cơ thể sống
Khi nhìn ký ức như một cấu trúc phân tán, não bộ chỉ là một nút trong mạng lưới lớn hơn. Cơ thể lưu giữ lịch sử của chính nó thông qua phản ứng, điều chỉnh và thích nghi.
Ký ức không nằm ở một nơi để tìm. Nó tồn tại trong cách con người đứng trước thế giới, trong những phản ứng xảy ra trước khi suy nghĩ kịp xuất hiện.
Đây không phải điều cần được khắc phục. Đây là cách hệ thống sống duy trì khả năng thích nghi và tồn tại.