Giới hạn của việc giải mã: vì sao con người không thể bị đọc trọn
Sau khi nhìn vào dung lượng lưu trữ phi thường được mã hóa trong DNA, một câu hỏi gần như chắc chắn sẽ xuất hiện. Nếu con người đã mang trong mình một khối lượng dữ liệu sinh học khổng lồ như vậy, liệu việc giải mã toàn bộ con người có phải chỉ còn là vấn đề thời gian và công nghệ.
Câu trả lời là không.
Giới hạn này không đến từ việc thiếu dữ liệu hay công cụ. Nó xuất phát từ chính cách hệ thống sống được tổ chức và vận hành.
DNA thiết lập điều kiện, không lưu trữ câu chuyện
DNA thường bị hiểu sai như một kho dữ liệu chứa sẵn nội dung về con người. Trên thực tế, nó không lưu ký ức cá nhân, không lưu trải nghiệm sống, cũng không lưu suy nghĩ.
Vai trò cốt lõi của DNA nằm ở việc thiết lập các điều kiện nền:
DNA không ghi lại câu chuyện đời người, nó xác định phạm vi những câu chuyện có thể diễn ra.
Giới hạn cố hữu của các mô hình dự đoán hành vi
Trong nhiều thập kỷ, khoa học đã nỗ lực liên kết ba lớp dữ liệu chính: di truyền, hoạt động não bộ và hành vi quan sát được. Kỳ vọng đặt ra là khi đủ dữ liệu được thu thập, hành vi con người sẽ trở nên có thể dự đoán với độ chính xác cao.
Thực tiễn cho thấy điều đó không xảy ra.
Những cá nhân mang cấu trúc di truyền tương đồng vẫn phản ứng khác biệt trước cùng một hoàn cảnh. Các mô hình não học tinh vi vẫn không thể tạo ra dự báo ổn định khi bối cảnh thay đổi.
Nguyên nhân nằm ở bản chất của hệ thống sống. Con người là một hệ thống mở, liên tục chịu tác động của ngữ cảnh, thời điểm và tương tác. Không tồn tại trạng thái cô lập đủ lâu để dữ liệu trở nên khép kín.
Sai lầm của việc áp dụng tư duy máy móc lên sinh thể sống
Phần lớn nỗ lực giải mã con người vấp phải một giả định ngầm: sinh thể sống có thể được hiểu giống như một hệ thống xử lý dữ liệu.
Trong khi đó, máy móc vận hành theo chuỗi logic tuyến tính, còn con người phản ứng thông qua tương tác phi tuyến, phản hồi chéo và thích nghi liên tục. Ý thức không phải một đơn vị có thể mở ra và kiểm tra. Trí nhớ cũng không tồn tại như một thư mục có thể sao chép.
Điều làm nên con người không nằm ở lượng thông tin được lưu trữ, mà ở cách hệ thống đó phản ứng khi đứng trước những tình huống chưa từng có tiền lệ.
Giới hạn như một cơ chế bảo toàn
Không phải mọi giới hạn đều mang ý nghĩa tiêu cực. Trong nhiều trường hợp, giới hạn đóng vai trò bảo toàn tính sống.
Nếu con người có thể bị đọc trọn, hành vi sẽ trở thành phản xạ cơ học, tự do mất đi chiều sâu, và trách nhiệm cá nhân bị rút gọn thành xác suất thống kê. Khi mọi phản ứng đều có thể dự báo, khái niệm lựa chọn mất đi ý nghĩa thực chất.
Sự bất định là một điều kiện giúp hệ thống sống tiếp tục thích nghi và phát triển.
Ký ức như một kho lưu trữ được mở bằng thời gian
Những lớp ký ức sâu nhất của con người không tồn tại dưới dạng dữ liệu có thể truy cập, chúng biểu hiện thông qua cách cơ thể phản ứng, cách con người thay đổi trước trải nghiệm, và cách các mô thức sống dần hình thành theo thời gian.
Không có mật khẩu để mở ra toàn bộ kho lưu trữ này, không có bản đồ cho phép lần theo từng lớp một cách chủ động, chỉ thông qua thời gian, trải nghiệm và quá trình trưởng thành, một phần ký ức mới được kích hoạt.
Kho lưu trữ này được hình thành để sống cùng sinh thể, còn việc “đọc” chỉ là cách diễn giải về sau.