Apple
Quả táo và vết cắn đầu tiên
Quả táo là một hình ảnh nhỏ, tròn và quen thuộc. Nó vừa trong lòng bàn tay, có thể được đặt trên bàn, hái khỏi cành hoặc cắn một miếng rồi mang đi.
Sự quen thuộc ấy giúp quả táo bước vào câu chuyện mà không gây cảnh giác. Nó trông hiền lành hơn nhiều biểu tượng của quyền lực, hiểm nguy hay cấm đoán.
Trong nhiều câu chuyện, quả táo xuất hiện đúng lúc một ranh giới bị chạm tới. Có thứ được biết thêm, có thứ bị mất đi. Sau vết cắn, người và thế giới đều không còn được nhìn theo cách cũ.
Vết cắn biến ham muốn thành hành động. Tri thức đi qua miệng, vào cơ thể rồi trở thành một phần của người biết.
Trái cấm không nhất thiết là táo
Trong Sáng Thế Ký, loại quả trong vườn Eden không được gọi tên. Văn bản chỉ nhắc tới trái của cây biết điều thiện và điều ác. Quả táo được gắn chặt với câu chuyện về sau qua nghệ thuật, văn chương và trí tưởng tượng phương Tây. [1]
Một giả thuyết quen thuộc liên hệ sự lựa chọn này với chữ Latin malum, có thể mang nghĩa “quả táo” hoặc “điều xấu” tùy cách đọc và ngữ cảnh. Tuy nhiên, các nguồn Latin sớm chưa đủ để xác nhận rằng lối chơi chữ ấy đã trực tiếp biến trái cấm thành quả táo. [2]
Biểu tượng thường được hình thành qua quá trình như vậy. Một chi tiết chưa rõ hình dạng được vẽ, kể lại và lặp qua nhiều thế hệ. Hình ảnh quen thuộc dần thay chỗ cho phần còn bỏ ngỏ trong văn bản.
Khi nhìn quả táo như “trái cấm”, người xem đang nhìn một biểu tượng đã được văn hóa bồi đắp và cô đặc qua thời gian.
Khi cái biết đổi người biết
Sau khi ăn trái, Adam và Eve nhận ra mình trần truồng. Đôi mắt đã mở, còn sự vô tư trước đó biến mất. Cơ thể, xấu hổ, lựa chọn và hậu quả cùng bước vào câu chuyện. [3]
Tri thức ở đây tác động trực tiếp lên vị trí của con người trong thế giới. Người biết bắt đầu nhận ra mình đang nhìn, đang bị nhìn và đang chịu trách nhiệm cho hành động của mình.
Quả táo tạo sức nặng qua cách tri thức đi vào thân thể. Nó được hái, cầm, nếm và nuốt xuống. Cái biết không còn ở bên ngoài như một vật để quan sát từ xa.
Vết cắn đánh dấu thời điểm tri thức trở thành trải nghiệm.
Cái giá của việc biết
Biết thêm thường mở rộng khả năng lựa chọn. Nó cũng có thể lấy đi sự yên ổn từng tồn tại trước đó.
Có những sự thật về người khác, về bản thân, gia đình, tình yêu, công việc, niềm tin hay quyền lực khiến cách nhìn cũ không còn dùng được nữa. Thế giới trước khi biết có thể đơn giản hơn, dù sự đơn giản ấy được dựng trên một phần sự thật chưa lộ ra.
Một đứa trẻ nhận ra người lớn cũng có thể sai. Một người hiểu rằng tình yêu không cứu được mọi thứ. Một niềm tin từng nâng đỡ mình bỗng để lộ phần đã bị che khuất.
Những khoảnh khắc ấy thường diễn ra âm thầm. Không có tiếng sét hay cánh cổng mở toang, chỉ có một cách nhìn vừa mất đi khả năng quay lại chỗ cũ.
Quả táo gắn tri thức với một cái giá vì vết cắn luôn để lại dấu vết trên cả trái quả lẫn người cắn.
Ham muốn trước điều bị che giấu
Cấm đoán thường đặt vật bị cấm vào trung tâm chú ý.
Một căn phòng không được bước vào, một cánh cửa không nên mở, một câu hỏi không nên hỏi hoặc một thông tin không nên biết dễ chiếm trí tưởng tượng hơn những thứ luôn sẵn có.
Quả táo đưa ham muốn ấy vào một hình ảnh rất cụ thể. Nó ở ngay trước mắt, vừa tay cầm và đủ gần để hành động xảy ra chỉ trong một khoảnh khắc.
Trước vết cắn, người ta còn đứng ngoài thứ mình muốn biết. Sau vết cắn, khoảng cách ấy biến mất.
Sự hấp dẫn và bất an của quả táo cùng bắt đầu từ đây: người cầm nó biết mình có thể chạm vào điều bị che giấu, đồng thời hiểu rằng hành động ấy sẽ làm thay đổi vị trí của chính mình.
Từ trái cấm đến quả táo của khoa học
Câu chuyện Newton nhìn thấy quả táo rơi đã trở thành một trong những giai thoại nổi tiếng nhất của khoa học. William Stukeley ghi lại câu chuyện từ lời Newton, còn những phiên bản về sau đã thêm thắt và biến nó thành một cảnh gần như huyền thoại. [4]
Trong câu chuyện này, quả táo rơi không mang theo cấm đoán. Nó kéo sự chú ý về một hiện tượng quá quen thuộc: tại sao vật thể lại rơi xuống đất?
Một vật rơi. Một người dừng lại nhìn. Sự việc bình thường trở thành điểm khởi đầu cho một cách hiểu mới về tự nhiên.
Trong Eden, vết cắn thay đổi người nhìn. Trong câu chuyện Newton, cái nhìn thay đổi ý nghĩa của vật đang rơi.
Quả táo có thể mở ra cú sa ngã, cũng có thể mở ra một cuộc khám phá. Cả hai đều bắt đầu khi điều quen thuộc đột nhiên không còn đơn giản như trước.
Quả táo trong văn hóa công nghệ
Ngày nay, quả táo còn gắn với công nghệ, thiết kế và đời sống số. Logo quả táo cắn dở đã trở thành một trong những hình ảnh quen thuộc nhất của thời đại máy tính cá nhân và điện thoại thông minh.
Không cần buộc logo ấy vào câu chuyện Eden để nhận ra sự cộng hưởng về hình ảnh. Vết cắn cũ xuất hiện trong một thế giới nơi tri thức được tiếp cận bằng thao tác của bàn tay.
Chạm màn hình, mở khóa, tìm kiếm, đọc, lưu trữ. Tri thức đã đi từ trái trên cây sang thiết bị trong tay.
Công nghệ cũng tạo ra những điểm khó quay lại. Một thông tin đã đọc, một hình ảnh đã thấy hoặc một kết nối đã mở thường tiếp tục để lại ảnh hưởng. Con người biết nhiều hơn, lưu giữ nhiều hơn và đồng thời bị ghi lại nhiều hơn.
Sau khi đã biết, con người sẽ sống thế nào với điều vừa biết?
Sau vết cắn
TWOR đọc quả táo tại khoảnh khắc một mẩu thông tin làm thay đổi vị trí của người tiếp nhận nó.
Đó có thể là một tin nhắn, một câu nói, một hình ảnh, một phát hiện hoặc lần đầu tiên mình tự hỏi vì sao vẫn sống theo một điều đã không còn đúng.
Nội dung đôi khi rất nhỏ. Hệ quả nằm trong cách toàn bộ khung cảnh được nhìn lại. Người ta vẫn tiếp tục công việc, mối quan hệ, niềm tin hoặc thói quen cũ, nhưng cách nhìn đã lệch khỏi chỗ ban đầu.
Quả táo còn nguyên trên tay thì lựa chọn vẫn ở phía trước. Sau vết cắn, câu chuyện chuyển sang người biết và cách họ sống với phần tri thức đã đi vào mình.
_______
Tài liệu tham khảo:
- The Book of Genesis, Chapters 2–3 — United States Conference of Catholic Bishops
- Azzan Yadin-Israel — Temptation Transformed: The Story of How the Forbidden Fruit Became an Apple
- William Stukeley — Memoirs of Sir Isaac Newton’s Life — The Royal Society Archives
- The Royal Society — Newton’s Apple Tree
🍏 Quay lại